De directie denkt dat Roelof Zwaan uit Bovenkarspel 'aan eene ziekte heeft gelaboreerd, welke hij tragte voor anderen te verbergen'

Uitgezonden door de subcommissie van weldadigheid Bovenkarspel, arriveert Roelof Zwaan of Swaan, volgens de kolonieadministratie geboren op 10 februari 1776 te Weesp, met vrouw en vijf kinderen op 6 juli 1820 in de dan net uit de grond gestampte kolonie Willemsoord. Een jaar later, op 26 juni 1821, overlijdt hij.

In De proefkolonie blz. 298-299 wordt vermeld hoe de verhalen van zijn echtgenote over de geneeskundige hulp - of beter het gebrek eraan - die hij op zijn sterfbed had ontvangen, leiden tot een relletje. En tot het acuut weer naar huis terugkeren van enkele nieuw aangekomen kolonisten. Hier het volledige verhaal.

Familiebezoek

De toestand begint als de weduwe Zwaan na de dood van haar man op familiebezoek in Bovenkarspel is geweest. Kort daarop komen haar verhalen via-via terecht bij secretaris O. van Tricht van de subcommissie van weldadigheid te Enkhuizen en hij schrijft op 6 juli 1821 aan de permanente commissie van de Maatschappij van Weldadigheid, Drents Archief, toegang 0186, invnr 58:

'Roelof Zwaan, die van het naburige Boven≠karspel in den voorleden jaar naar Willem≠soord of zo is verzonden en aldaar zeer on≠langs is overleden, schijnt volgens ingeko≠men berigten, het bezoek van den genees≠heer, ja alle genees≠kundige hulp gedurende zijne ziekte geheel ontbeerd te hebben.
Dit baart groote klagten en werkt der tegenstre≠ving der dorpen meer en meer op de hant. Daarom wenscht de schrij≠ver dezes om in de gelegenheid te worden gesteld, om dit berigt als valsch te kunnen logenstraffen.

De directie

Met de passage over de dorpen doelt hij erop dat de Maatschappij rond deze tijd veel leden in kleinere plaatsen verliest. De dorpscommissies vinden dat de grotere steden alle plekken in de kolonie voor zich opeisen. De permanente commissie stuurt de brief door naar directeur Wouter Visser op de kolonie, die informeert bij de directie van Willemsoord en dan legt hij 14 juli 1821 uit hoe het zat, zelfde invnr als hiervoor:

Eindelijk heb ik de eer der Permanente Kom≠missie ter voldoening aan haar bij missive do 7 julij no.137/7 geuitte verlangen, te berigten, dat den Heer adjunkt Direkteur Drijber mij heeft verklaart, zelfs van de ziekte van den overleden Roelof Zwaan niet anders te heb≠ben gewe≠ten, als van een kleine ongesteld≠heid en dat het derh. wel mogelijk was, dat in de klagten eene waarheid gezegd, maar ook wel eene andere verzwegen zoude zijn ge≠weest; terwijl Zijn Ed. den adj. Direk≠teur tot meerder staving van zijn gevoel in deezen erbijvoegt, dat het zeker schijnt dat gen. Roe≠lof Zwaan aan eene ziekte heeft gelaboreerd, welke hij tragte voor anderen te verbergen.

Rechtsomkeert

De echtgenote van Roelof, die Jantje of Jannetje Houtkoper heet, strooit haar verhalen niet alleen thuis in Bovenkarspel rond. Ze doet dat ook op het beurtschip dat haar over de Zuiderzee terugbrengt naar de kolonie en dat heeft gevolgen. Op 4 augustus 1821 schrijft Johannes van den Bosch vanuit Frederiksoord aan de permanente commissie over drie nieuwe kolonisten die een dag na aankomst al weer rechtsomkeert hebben gemaakt, zelfde invnr als hiervoor:

WelEdele Heeren!

De West van Utrecht, van Dielen en Vulling van Amsterdam, woensdag avond te elf uuren in de kolonie aangekomen, hebben reeds donderdag morgen om 6 uuren in den mor≠gen hun ontslag gevraagd.
Alle pogin≠gen om hun tot andere gedagten te brengen zijn machteloos geweest.
De aanleidende oor≠zaak tot dat spoedig besluit schijnt geweest te zijn de ontmoeting van vrouw Swaan op het schip waar mede zij zijn overgekomen, die hun een ongunstig denkbeeld van de kolonie heeft ingeboezemd.

Lasterlijke taal

Twee van die drie nieuwe kolonisten, die op weg waren om tot de eerste bewoners van het dan net opgerichte Wilhelminaoord te behoren, kwamen dus uit Amsterdam. En als de permanente commissie op 8 augustus 1821 de subcommissie Amsterdam een verklaring wil geven voor hun terugkeer, gebruikt ze dit verhaal van Johannes, zelfde toegang invnr 352:

'(...) schijnen zij gehoor te hebben gege≠ven, aan de lasterlijke taal omtrent den toe≠stand in de kol:, van zekere kolonisten, hun≠ner reisgenoten in den beurtman, alvorens dien zelve te hebben onderzocht.

Vele smaadredenen

Amsterdam gelooft daar weinig van want er wordt in hun eigen stad al zo veel kwaad over de kolonie gesproken, schrijft zij in haar reactie van 11 augustus 1821, invnr 58:

'(...). willen wij gaarne, wat de eerste reden aangaat, de stellige verzekering van UWEds. aannemen, dat er door zekere kolonisten, hunne reisgenoten in den beurtman, eene lasterlijke taal omtrent der kolonie kan ge≠voerd zijn: maar, als de vele smaadredenen, die zich hier sommige, en wel van allerlei stan≠den, over de koloniale inrichtingen dage≠lijksch veroorloven, de opgemel≠de huisgezin≠nen van hun voornemen en besluit, om naar de kolonien te vertrek≠ken, niet hebben afge≠schrikt, dan menen wij in bedenking te mo≠gen geven, of de schein wel genoegzame grond heeft, dat zij daar aan, alvorens zelve te hebben onderzogt, zouden gehoor gegeven hebben (...)

Willemsoord

Vrouw Zwaan zal wat moppers van de directie over haar 'lasterlijke taal' gehad hebben, maar ze mag met haar kinderen in Willemsoord blijven wonen. Zie de inschrijving in het bevolkingsregister Willemsoord, invnr 1407:


Uit deze en latere inschrijvingen neem ik de gezinsgegevens over, met de kanttekening dat geboortedata in de kolonieadministratie zelden correct zijn:

Gezinssamenstelling

Jannetje Houtkoper weduwe R. Zwaan is volgens die kolonieadministratie geboren 6 november 1773. Ze is hervormd, net als haar kinderen:

Klaas Zwaan, geboren 28 februari 1802,
Eltje Zwaan, (of Elsje of Eiltje) geboren 24 augustus 1805, maar volgens genealogieŽn op internet moet dat 1804 zijn,
Jan Zwaan, geboren 7 november 1806,
Grietje Zwaan, geboren 25 november 1812, en
Simontje Zwaan, geboren 2 februari 1817.

Locatie

Een oudere dochter, Debora, was niet meegekomen naar de kolonie en was een paar maanden voor de dood van haar vader al in Wijdenes getrouwd.

Het gezin woont in hoeve 75 van Willemsoord die later het hoevenumer 101 krijgt, zie de locatie op dit kaartje. Dat is de enige plek op de kolonie waar ze als gezin zullen wonen.

In augustus 1821 speelt Jannetje Houtkoper weduwe Zwaan een rolletje in de affaire rond wijkmeester Koppe. In de eerste brief op deze pagina verklaart zij iets voor een medekoloniste nagewogen te hebben.

Ingewikkeld

Het wordt overigens nog knap ingewikkeld met die weduwe Zwaan, want..... na een jaar woont er nůg een weduwe Zwaan in Willemsoord!! Op hoeve 62 had zich op 2 juni 1820, dus ťťn maand vůůr Roelof Zwaan en gezin, zich gevestigd het gezin van Jan Zwaan uit De Rijp. Die Jan Zwaan overlijdt juli 1822 en om verdere verwarring te voorkomen zal ik dat gezin op een andere pagina zetten.

Het gevolg is echter dat er diverse vermeldingen in het archief zijn van 'de weduwe Zwaan' waarbij ik niet weet wie er bedoeld wordt. In het maandblad de Star van april 1824 wordt bijvoorbeeld  gemeld dat 'de WED. ZWAAN' behoort tot de mensen die de afgelopen maand ziek zijn geweest, maar is dat Jannetje ??

Meer verwarring

En nog een: op de tuchtzitting van 28 oktober 1826 moet de weduwe Zwaan terechtstaan 'beschuldigd van eenige aardappelen tot dagelijks gebruik gerooid te hebben op een stuk land, waar zij niet rooijen mogt'. Maar welke weduwe Zwaan ??

En bij de tuchtraad van 1 november 1828 maken ze het helemaal dol. Dan gaat het over de weduwe van J. Zwaan die woont op hoeve 101 (waar echter de weduwe van R. Zwaan woont). Kortom, de directie weet het soms ook niet meer.

Vertrek Klaas Zwaan

Op 18 oktober 1824 vertrekt de oudste zoon Klaas Zwaan met ontslag van de kolonie. Maar daar is een reden voor. Er is iemand zwanger van hem en tweeŽnhalve maand later krijgt hij een dochter wier geboorte wordt aangegeven bij de burgerlijke stand van Steenwijkerwold.

Mogelijk woont hij dan inmiddels in het semi-illegale huttendorp van zelf gebouwde plaggenhutten dat op het moment bekend staat als 'Huttenberg' en dat later MariŽnkampen gaat heten. Houd die dochter, Jantje Swaan, geboren op 7 januari 1825 als kind van Klaas Swaan en ene Pieternella Bankers, welke ouders volgens de aangifte niet met elkaar getrouwd zijn, in gedachten, want daar krijgen we later nog mee te maken.

Twee vertrekkers

Op 19 juni 1825, invnr 74, schrijft de directeur der koloniŽn aan de permanente commissie:

De kolonisten Maria, dogter van Jacobus Bouwman kol. 4, Hendrik, zoon van Willem Kuiters, Jan en Eeltje zoon en dogter van de wed. Roelof Zwaan, Gerardina dogter van Pieter van der Veen, alle uit kol. N3, en eindelijk Grietje dogter van Jan Brands kol. N6 ontslag verzogt hebbende neem ik de vrijheid tot het geeven daarvan de authorisatie te vragen.

Die toestemming komt er en op 28 juni 1825 vertrekt Eltje Zwaan en op 2 juli 1825 vertrekt Jan Zwaan. Maar ze zullen allebei weer terugkomen.

Eiltje blijft in de buurt

Eiltje is op het moment van vertrek al behoorlijk zwanger. Op 17 september 1825 bevalt ze van een dochter. De vader is de kolonistenzoon Hendrik Kuiters die op 28 juni 1825 van de kolonie was vertrokken, dus op dezelfde dag als Eltje.

Ik zal nog een keer een pagina maken over de familie Kuiters. Vermoedelijk wonen Hendrik Kuiters, Eiltje Zwaan en later hun dochtertje net als Klaas Zwaan ook in het huttendorp dat als 'Huttenberg' wordt aangeduid. Maar het lukt Hendrik niet om aan de kost te komen.

Stamboeken

Vanaf later in 1825 zijn stamboeken bewaard gebleven. Jannetje Hourkoper weduwe Zwaan en de nog thuiswonende Grietje Zwaan en Simontje Zwaan staan als bewoners van hoeve 101 in de stamboeken Willemsoord met de invnrs 1358, 1359 en 1360.

Ga naar http://alledrenten.nl/scans, klik op 'Maatschappij van Weldadigheid', bevestig die keus in het vakje dat eronder verschijnt en je kunt de scans van die stamboeken inzien.

Ze staan op scan 37 van invnr 1358, scan 24 van invnr 1359 en scan 101 van invnr 1360.

Terugkeer dochter Eiltje

Hendrik Kuiters heeft aangeklopt bij de subcommissie van weldadigheid Dordrecht, waar hij oorspronkelijk vandaan komt, en die hebben nog wel een hoeve voor hem. Op 13 september 1826 betrekt hij met Eiltje Zwaan en hun dochtertje hoeve nummer 85 van de kolonie Wilhelminaoord, zie de locatie op dit kaartje.

Ze staan op scan 31 van het stamboek met invnr 1352 en scan 21 van invnr 1353. Op 29 november 1828 verhuizen ze naar de buurhoeve aan de overkant van de weg nummer 86, zie de locatie, en dan staan ze op scan 85 van invnr 1354 en daarna op scan 84 van invnr 1355. Om dit even af te maken doe ik nu gelijk de...:

Gezinssamenstelling van Eiltje

Hendrik Kuiters is volgens de lang niet altijd betrouwbare kolonieadministratie geboren op 24 juli 1804. In genealogieŽn op internet is echter sprake van 24 juni. Hij is net als de rest van het gezin hervormd. Hij is getrouwd met

Eiltje Zwaan, gegevens zie boven. De kolonieadministratie meldt de volgende kinderen:

Geertje Zwaan, geboren 17 september 1825 te Steenwijkerwold,
Roelof Zwaan, geboren 4 juli 1828 te Wilhelminaoord,
Jantie Zwaan, geboren 22 februari 1831 te Wilhelminaoord,
Willem Hendrik Zwaan, geboren 18 januari 1835 te Wilhelminaoord, maar hij overlijdt al 7 maart 1835,
Hendrik Zwaan, geboren 10 januari 1836 te Wilhelminaoord, maar hij overlijdt al 23 januari 1836, en
Wilhelmina Zwaan, geboren 3 januari 1837.

Terugkeer zoon Jan

Op de zitting van de kleine raad van 28 november 1829 verschijnt zoon Jan Zwaan. Na vierenhalf jaar in de gewone maatschappij wil hij terug in het moederlijk huis, 'en voor hem zelve en ten behoeve zijner moeder, die dezen zoon noodig heeft'.

Het wordt goedgevonden en per 20 december 1829 woont hij weer bij zijn moeder en zijn twee jongere zusjes. Niet zo heel lang, hij trekt op 28 maart 1830 weer de wijde wereld in, zonder eerst toestemming te vragen zodat hij in de boeken komt als 'gedeserteerd'. Daarna komt hij niet meer terug.

Overlijden moeder

Drie maanden later, op 26 juni 1830, overlijdt Jannetje Houtkoper weduwe van Roelof Zwaan, 56 jaar oud. De twee thuiswonende dochters Grietje Zwaan (17 jaar) en Simontje Zwaan (13 jaar) worden ondergebracht bij andere kolonisten.

Maar eerst willen de twee naar de familie in Noord-Holland. Op de zitting van de kleine raad van 17 juli 1830 komen ze vragen of ze twee weken naar Enkhuizen mogen en dat wordt goedgevonden. Bij wie Grietje en Simontje in huis komen en hun verdere geschiedenis volgt verderop, maar eerst even wie er drie jaar later ineens opduikt...

Kleindochter Jantje Zwaan

De in 1825 geboren dochter van zoon Klaas Zwaan, welke laatste vermoedelijk inmiddels overleden is, komt in 1833 ook op de kolonie. Dat loopt niet via een subcommissie of gemeente, maar via de permanente commissie en haar plaatsing in de kolonie is ook op kosten van die permanente commissie.

Op 12 januari 1833 wordt Jantje Zwaan, inmiddels zeven jaar oud, ondergebracht in het huishouden van Adriana Boekhoudt weduwe van de kolonist Izak van der Walle, over dat gezin komt nog deze pagina. Daar zal ze vier jaar blijven wonen. Wordt vervolgd, eerst terug naar 1830, naar Grietje en Simontje.

Grietje Zwaan verder

Grietje Zwaan komt na de dood van haar moeder op hoeve 115 van Willemsoord bij de kolonist Leendert Verhagen, scan 115 van invnr 1360, maar dat duurt slechts drie maanden en per 18 september 1830 gaat ze naar hoeve 108 bij de huisverzorgster Geertje Starrenburg.

Daar blijft ze lang. Ze verhuist op 26 april 1834 met Geertje Starrenburg en de anderen mee naar hoeve 80, en pas als in augustus van dat jaar het huishouden van de inmiddels bejaarde Starrenburg wordt opgeheven, gaat ze per 16 augustus 1834 naar het huishouden van Elsje Minkman weduwe van kolonist Scholten in de kolonie Frederiksoord.

Huwelijk Grietje

Ze woont op hoeve 3 van Frederiksoord, zie de locatie, en ze staat op scan 5 van het stamboek met invnr 1348 en op scan 4 van invnr 1349, en ze krijgt hier verkering. Al vanaf 1818 woont te Frederiksoord de familie Hogenberk. Grietje trouwt op 4 juli 1835 te Vledder met Pieter Hogenberk, bij welke gelegenheid een totaal andere geboortedatum van Grietje (namelijk 18 oktober 1810) vermeld wordt.

De verdere geschiedenis van dit echtpaar staat op deze pagina, maar hier even in het kort dat ze eerst als kolonisten in Frederiksoord wonen, daarna in Groot Wateren en dat ze in 1838 worden bevorderd tot hoevenaars bij de Ommerschans, waarbij ze ook Jantje Zwaan, de dochter van Klaas Zwaan, in huis nemen. Heel snel na die verhuizing overlijdt Grietje Zwaan, maar Jantje Zwaan blijft nog heel lang bij het gezin wonen.

Simontje Zwaan verder

Simontje Zwaan, die in de kolonistendatabase abusievelijk als Simon staat, komt na de dood van haar moeder op hoeve 20 bij de huisverzorgster Baukje Pieters Halma, maar dat duurt slechts heel kort en op 10 juli 1830 gaat ze naar hoeve 16 van Willemsoord, bij de kolonist Jacobus de Nekker.

Blijkens de zitting van de kleine raad van 20 augustus 1831 gaat ze samen met haar 'schoonbroeder Kuiters' (= de echtgenoot van zus Eiltje) met verlof naar Bovenkarspel. Kort daarop, op 22 oktober 1831, verlaat ze huize De Nekker en gaat ze wonen bij haar zus Eiltje en diens gezin op hoeve 86 van de kolonie Wilhelminaoord (zie boven voor de locatie).

Vertrek Simontje

Op de zitting van de kleine raad van 3 mei 1834 vraagt en krijgt ze veertien dagen verlof naar wat de notulist noemt Hogenkarspel.
NB: Dergelijk verlofaanvragen van haar of anderen kunnen vaker voorgekomen zijn, maar ik heb van lang niet alle kleine raadzittingen transcripties.

Tenslotte meldt scan 84 van het stamboek met invnr 1355 dat Simontje Zwaan op 19 juni 1835 het huis van haar zus en de koloniŽn verlaat om 'te gaan dienen'.

Vertrek Eiltje

Blijkbaar bevalt het Hendrik Kuiters en zijn gezin niet op de kolonie, want ze vragen ontslag. Dat wordt verleend en op 8 juli 1837 verlaten ze de kolonie.

Van het oorspronkelijke gezin is dan alleen nog op de kolonie de met Pieter Hogenbirk getrouwde Grietje Zwaan, maar zij overlijdt in 1838.

Er blijven nog wel banden met het koloniale gebeuren, want Simontje Zwaan trouwt in 1840 met de kolonistenzoon Klaas Tijmes - zie hier over zijn familie - en de dochter van Klaas, Jantie Zwaan, blijft nog op de kolonie - zie hier - tot ze uiteindelijk op 1 november 1847 vertrekt. Maar dan zijn ze wel allemaal weg.