|
Over
de Maatschappij
Via hier valt aanvullende informatie over de Maatschappij van Weldadigheid (met name de beginperiode) te bereiken. Ook een korte introduktie erover, voor wie hier slechts per ongeluk is terechtgekomen en geen flauw idee heeft waar het over gaat. De hoofdmoot, hier direct onder, is Uit het archief. Voor de allereerste jaren zijn dit meest overgetikte, in sommige gevallen gescande, archiefstukken die in het boek kort vermeld zijn en op de site volledig opgenomen. Voor later jaren zijn het meest verhaaltjes waar de archiefinformatie is ingebed. (NB: de eerst bestaande rubrieken 'data' uit de geschiedenis, 'bestuurders' uit de beginperiode, en 'artikelen' zijn nu ook in dit overzicht opgenomen).  Daaronder staan links naar plaatsen op het internet die met de Maatschappij te maken hebben: officiële informatie, diversen, in het boek genoemde plaatsen en Johannes van den Bosch (niet hierbij staan links naar internetinformatie over latere kolonisten, die zijn via de bovenbalk en het kopje 'Latere kolonisten' te bereiken). En tenslotte enkele mogelijkheden voor verder onderzoek naar de Maatschappij van Weldadigheid. Schulden- of memorieboekje (boek
blz. 42).
|
|
Uit
het
archief
|
| Algemeen |
| Aantallen
contribuanten van de Maatschappij van Weldadigheid in de eerste
vijftien jaar van haar bestaan, dus van 1818 tot en met 1833. |
| Een overzichtje van belangrijke data
uit de geschiedenis van de Maatschappij. |
| Enkele van de 'koloniedynastiën',
geslachten die het niet laten bij één kolonist, maar die
het daar blijkbaar zo goed bevalt zich dat meerdere nakomelingen ook
kolonist worden. |
| 1818 |
| Inleiding bij het concept-reglement van de Maatschappij van Weldadigheid dd 14 januari 1818. |
| Bestuurders uit de beginperiode,
de landelijke commissie
van weldadigheid bij de oprichting in januari 1818, met mutaties in de
eerste anderhalf jaar. |
| Koninklijke goedkeuring van het concept-reglement in een brief van de minister van binnenlandse zaken aan Johannes van den Bosch dd 5 maart 1818. |
| Concept-circulaire van de Maatschappij waarin steden worden opgeroepen subcommissies op te richten, dd 24 juni 1818. |
| Brief van Petrus Ameshoff dd 4 juli 1818, waarin hij de politieke situatie in Drenthe uitlegt, Stephanus van Royen introduceert (zonder diens naam te noemen) en het Steenwijks orakel noemt |
| Fragmenten uit enkele van de brieven in augustus/september 1818 waarin subcommissies kolonisten voordragen voor de proefkolonie. |
| Plaatje met de lijst van aangekomen kolonisten vanaf 29 oktober 1818, bijgevoegd bij een brief van Benjamin van den Bosch aan de Maatschappij dd 9 november 1818, |
| De aankomst van de spinmaterialen plus de spinbaas begin november 1818 en een brief van de Leidenaar Scherenberg over wat er verder voor het spingebeuren nodig is.. |
| Twee
werkliederen voor
kolonisten, waaronder de in het boek genoemde lofzang op het vroeg
opstaan, ingezonden door een lid van de subcommissie Almelo ergens eind
1818. |
| 1819 |
| Brief van de subcommissie
Steenwijk in januari 1819
over het wegzenden van de Dikkebooms. |
| Eerste voorstel uit februari 1819 van de
permanente commissie om vondelingen op te nemen in de koloniën. |
| Artikel uit de Star van april 1819 met een beschrijving van het instituut Hofwijl van E. van Fellenberg, waar een Groningse kwekeling voor de Maatschappij wordt opgeleid. |
| Uit een brief van Benjamin van den Bosch aan de permanente commissie dd 23 augustus 1819 met de beloningen die zijn toegekend voor bestrijding van de veenbrand en voor andere zaken. |
| Brief van de kolonist Hopman (opvolger van Hendrik Metz) aan de subcommissie Amersfoort in oktober 1819 waarin hij de vereiste mate van dankbaarheid laat blijken. |
| Eerste contract over de
opname van wezen in de kolonie, tussen de Maatschappij en Alkmaar
uit november 1819. |
| De eerste bewoners van
Frederiksoord 2 komen december
1819 (+ feb 1820) vooral uit
plaatsen die nog geen kolonist hadden geleverd, als Breda, Brielle,
Heerenveen, Purmerend. |
| Bij die eerste bewoners in december 1819 zit ook iemand die
zich ongevraagd komt
melden. Hij wordt wel aangenomen, maar dat gaat maar twee jaar goed. |
| 1820 |
| De proefkolonisten tonen zich volgens directeur Benjamin van hun beste kant als ze in februari 1820 spontaan donaties geven voor de slachtoffers van de watersnoodramp in Gelderland. |
| Voorbeeld van een contract, in
dit geval met Zwolle, voor het overnemen van gezinnen in de
kolonie, gedateerd 8 april 1820 |
| Begin
juni
1820: Dordrecht leegt zijn
weeshuis: een optimistisch stukje uit de Amsterdamsche Courant over
hun doorkomst plus brieven van Johannes die er geen
raad mee weet. |
| Er zijn meer steden die begin juni 1820 behoorlijke
aantallen armen naar de kolonie zenden. Bijvoorbeeld Hoogeveen.
Een overzichtje van de Hoogeveens
eerstelingen en hun belevenissen. |
| Juni
1820 (+ dec.1821): Brieven van de geheimzinnige P. Nederlander
uit Gorinchem + Delft over plaatsing van twee kinderen van zeer
onduidelijke (volgens geruchten prinselijke) herkomst. |
| Vlaardingen stuurt juli 1820 ook wezen naar
Frederiksoord, in een geval blijkbaar zonder eerst de familie te vragen,
wat daarna dus hoognodig rechtgezet moet worden. |
| Directeur Benjamin van den Bosch
doet een voordracht hoe in augustus
de
medailles voor goed/slecht gedrag en vlijt over de proefkolonisten
verdeeld moeten worden. |
| Subcommissie Schiedam laat haar
contribuanten via een berichtje in de
Staatscourant september 1820
weten dat er met hun geld goed werk gedaan wordt. |
| - In november 1820 gaan voor het eerst
koloniebwoners naar de strafkolonie op de Ommerschans. Drie
Delftse wezen van 17, 17 en 18 jaar zijn de eerste strafkolonisten. |
| De jaarinnkomens van de
proefkolonisten over het jaar 1820, zoals ze door de directie
worden ingeschat en door de permanente commissie worden gepubliceerd in
het jaarverslag 1820. |
| 1821 |
| Nieuw,
net gevonden: een bevolkingsregister van Willemsoord
dat ouder is dan al bekende stamboeken en ergens na midden 1821 is
gemaakt. |
| Bekendmaking van de permanente commissie aan de kolonisten dat er vanaf januari 1821 een Raad van Policie is om de orde in de kolonie te handhaven. |
| Na andere klachten van
subcommissies doet een brief van Utrecht de
pc besluiten om vanaf februari
1821 kolonisten die buiten hun schuld gebrek lijden een
uitkering te garanderen. |
| De subcommissie Bolsward stelt
in een memorie van maart 1821
dat armoede voortkomt uit drankmisbruik en wil daarom dwangmiddelen om
mensen in de kolonie te plaatsen. |
| Tussen het toenemende aantal
problemen met huisverzorgers bevindt zich ook een 'losbandige'
vrouw uit Kampen tegen wie eind
april
1821 een proces-verbaal
wordt opgemaakt.. |
| Ook in april 1821 legt de subcommissie Maassluis
aan prins Frederik uit waarom de misère bij de haringvangst
verhindert dat zijn oproep tot ledenwerving resultaat oplevert. |
| Tot nadeel van de reputatie van
de kolonie vertelt een kolonistenvrouw uit Bovenkarspel
juli 1821 overal dat haar
man op zijn sterfbed geen enkele medische bijstand heeft gehad. |
| In de Star van augustus 1821 gepubliceerde lijst met de jaarinkomens over het voorafgaande jaar die de kolonisten volgens de Maatschappij behaald hadden. |
| Nieuw april 2009, maar nog niet klaar:
Nieuwe
bewoners van het dit jaar opgerichte
Wilhelminaoord komen met soms curieuze redenen waarom
het nieuwe bestaan hun niet aanstaat. |
| Vernieuwd/aangevuld
april 2009: Een huisverzorgster uit Vlissingen
richt zich na een misstap in november/december
1821 in een wanhopige brief tot Johannes van den Bosch. |
| Hele mooie brief van de subcommissie Enkhuizen, december 1821, die teleurgesteld en boos is dat enige vriendelijke aanmerkingen op de kolonie door de pc niet serieus genomen worden. |
| Verhaaltje over de geweze
kolonist en mr. smid
Matthijs Muller die kerst 1821
zo in de problemen met de directie
raakt, dat hij kort daarop de kolonie verlaat. Waar hij spijt van
krijgt. |
| 1822 |
| Johannes van den Bosch in januari 1822 over de maatregel om
huisverzorgers ook te laten werken en de daarop volgende protesten
uit Harlingen. |
| Sketch tussen een dominee en de beide buren Jan en Jacob uit een boekje dat ergens in 1822 uitgegeven door de Leeuwarder Courant. |
| De pc kan maart 1822 triomfantelijk uithalen naar de
subcommissie Harderwijk die klaagt over de godsdienstig-foute
opvoeding van een bestedeling die helemaal niet bestaat. |
| Verslagen
van dokter Schuurman over de ziekte op de kolonie in de Stars van mei/juni/juli 1822 met daarin
medische inzichten, die in onze hedendaagse ogen een tikje vreemd zijn. |
| De subcommissie Monnickendam
constateert bij een bezoek in juni
1822 ontzet dat haar weeskinderen uit elkaar gehaald zijn en dat
de kolonisten te weinig werk hebben. |
| Een door subcommissie Medemblik
in juli 1822 naar de kolonie
gezonden kleermaker uit Opperdoes, ooit opgeleid tot predikant, barst
uit in een jubeldicht
over zijn nieuwe kans. |
| Nieuw mei 2009:
De oogstresulaten
van
Wilhelminaoord over 1821 zeggen weinig, want dan zijn ze nog maar
net aangekomen, maar de lijst geeft wel aan wie er dan wonen. |
| Nieuw mei 2009: De
bewoners van Frederiksoord-2 hebben
iets langer gehad om hun landje te leren kennen, maar de oogstresultaten zijn
nog niet overtuigend. |
| Verhaaltje over de familie Hille die
bij aankomst een ingedeeld weesmeisje in huis krijgt, waarmee ze niet
gelukkig zijn. Het sleept voort tot in 1825. |
| Artikel van André Huitenga over het prille begin van Veenhuizen, beginnend met de eerste vermeldingen van de buurtschap in november 1822 als lokatie voor een onvrije kolonie, |
| Die eerste vermeldingen van Veenhuizen
komen ook voor in dit verhaal,
waarbij ook al wat bewoners van de gestichten (plus een verliefde
veldwachter) de revue passeren. |
| 1823 |
| Januari
1823. Als een kolonist uit Breda is overleden, vraagt de familie
om de kinderen in
een brief die zo uit het hart komt dat de spellingscontrole is
vergeten. |
| Vernieuwd en aangevuld mei 1823 Vanaf
juni 1823 meldt de
directie dat de
kolonisten uit Texel
behoren tot de groeiende groep mensen waar de Maatschappij niets mee
kan beginnen. |
| Rond juni 1823 bezoeken Jacob van Lennep & Dirk van Hoogendorp de koloniën. Artikel van André Huizinga over Het Réveil en de Maatschappij |
| Verhaaltje over Cornelia van Nieuwenhoven en
Teunis van Waveren: welke van gevolgen is dat zij
haar zinds eenige maanden zwanger bevind (praatje tijdens
boek-presentatie) |
| Een halfwees uit
Leeuwarden
wiens vader met Napoleon naar Rusland was getrokken moet oktober 1823 uit de kolonie en
terug naar zijn 'slegte' moeder omdat het geld op is. |
| Ik zie en erken het betere, maar
volg het slechtere. De subcommissie Dokkum brengt de
verloederde broer van de rentmeester november
1823 onder in de Ommerschans. |
| 1824 |
| Na vier jaar gedoe over
proefkolonist Koppejan
die dan wel, dan niet naar huis terug wil, krijgt de subcommissie
Middelburg bij een volgende kolonist januari
1824 dezelfde ellende. |
| Februari
1824. Na vier jaar steeds maar weer corresponderen over de wezen uit
Koog aan de Zaan, gaat de schout van die plaats zelf maar eens een
kijkje nemen. Het valt alleen maar mee. |
| Juni
1824 houdt de subcommissie van weldadigheid Zaandam
het voor gezien. De kolonie brengt te weinig voordeel en op haar vragen
krijgt ze geen antwoord. |
| Een door de Utrechtse
Aalmoezenierskamer gestuurde jongen van 14 jaar blijkt juli/augustus 1824 écht geen zin in de kolonie.te
hebben.
Als simuleren niet werkt, wordt hij vluchtgevaarlijk |
| Kolonist Pieter Corba uit
Woerden denkt dat het allemaal veel beter wordt als hij een tweede koe krijgt. Oktober 1824 wendt hij zich daarover
vrij dwingend tot zijn subcommissie. |
| 1825 |
| De kritiek op verplaatsing van wezen naar Drenthe neemt toe en een subcommissielid uit Tholen verzamelt begin 1825 positieve berichten van hun wezen voor propaganda-doeleinden. |
| Maart 1825: Om arbeidershuisgezinnen in Veenhuizen te kunnen plaatsen, slaat de subcommissie Leiden ijverig aan het rekenen en herschikken tot de gewenste gezinsgrootte is bereikt. |
| De vooraanstaande Rotterdammer Willem Messchert
ziet in de verplaatsing van wezen aanleiding om in april 1825 zijn honorair
lidmaatschap weer in te leveren. |
| Veel kolonisten
krijgen de behoefte ook hun nageslacht op de kolonie te
houden. Eén manier is een huwelijk van een zoon met een
kolonistenweduwe. Een verhaaltje
over Gewilde
weduwen |
| NIEUW 1 NOVEMBER 2009: Namen die voorkomen in de verslagen van tuchtzittingen 1825-1837 (ook leuk om zomaar eens door te nemen: geeft een leuk inkijkje in het leven in de vrije koloniën). |
| 1826 |
| Vanaf 1826 neemt de Maatschappij gepensioneerde
militairen (veteranen) over van het Ministerie van Oorlog. Al snel
krijgen sommigen werk dat bij hun vorige beroep past. |
| Pagina in de maak augustus 2010: Bij conflicten met veel geweld komt het bij de burgerlijke rechter. Enkele sappige gevallen uit 1826-1827. |
| 1828 |
| Enkele
gegevens over de reis van sommige in
1828 aangekomen kolonisten zijn opgenomen in een bladzijde over de Transportkosten. |
|
rond
1830
|
| Een plaatje van een winkelkaartje, het
betaalmiddel in de koloniewinkels. Gezien de ondertekeningen te dateren
ergens eind jaren twintig. |
| Twee verhaaltjes over problematisch huwelijken,
eentje uit de begindagen van Wilhelminaoord en eentje met de climax
rond 1830. |
| Pagina in de maak augustus 2010: Een reglement op vrijboeren uit 1830 waardoor een twintigtal kolonisten een hogere status krijgt. En meer vrijheid...., nou ja... |
| 1833 |
| Verhaaltje over de februari 1833 arriverende Schiedamse wezen De Ronde.
De twaalfjarige Anthonij de Ronde zal het later brengen tot kolonist. |
| Op maandag 17 december 1833 keert brigadier-veldwachter Jan
Blatter terug van een dienstreisje. In een héél
slecht humeur. Het bleef nog lang onrustig op de Ommerschans. |
| 1839 |
| De al 16 jaar op de kolonie
wonende Martinus Haakmeester moet in december
1839 voor de Raad van Politie en Tucht verschijnen wegens diefstal van
zoolleer. |
| 1841 |
| Verhaaltje over de positie van
vrijboeren:
een heel elftal wordt gekapitteld omdat ze de rogge te laag hebben
afgemaaid en daardoor de eronder staande brem hebben beschadigd. |
| 1841 |
| Twee wijkmeesters doen een nachtelijke inval in
hoeve 18 van Willemsoord om de zedelijkheid te bewaken. November 1843 komt het voor de raad
van politie en tucht. |
| Diverse jaren 1818-1859 |
| Verhalen
uit de kolonie Wilhelminaoord, voor de dorpsgemeenschap. |
| Verhalen uit de kolonie
Willemsoord - volgt nog |
| Verhalen uit de kolonie
Veenhuizen - volgt nog |
| Verhalen uit de kolonie Ommerschans |
| Over in de kolonie ingedeelde weeskinderen uit Amersfoort van 1818 tot 1859 volgt nog een artikel, hier alvast de namen |
| Kolonisten uit het arrondissement Appingedam |
| Zeer nieuw. Zo nieuw dat ze nog niet af zijn en er nog aan gewerkt wordt: - Het onderwijzend personeel op de kolonie - Geweld op en rond de kolone |
| 2e helft 19e eeuw |
| Naarmate de kolonie overbevolkt
raakt, trekken steeds meer kolonistenkinderen naar Salland en Twente.
Hier een overzichtje van de mij bekende Twente-gangers. |
| Ergens rond 1870 |
| Een raadselachtig rijmpje over
kolonist Willem Kamans. |
| Links
naar
internetsites met informatie over de Maatschappij Alle links openen in een nieuw venster, dus om hier terug te komen moet je dat venster weer sluiten. |
| Officiële
informatie - De huidige Maatschappij van Weldadigheid: www.mvwfrederiksoord.nl - Het museum van de Maatschappij: www.dekoloniehof.nl (met elders op internet de site van een gids in het museum, waar bij 'het verhaal' ook veel info staat over de in het boek slechts summier beschreven latere ontwikkelingen van de Maatschappij) - Het Drents Archief waar het Maatschappij-archief berust www.drentsarchief.nl (om bij de inventaris van het archief te komen kies 'Onderzoekers', kies 'Archievenoverzicht' en dan zijn er drie manieren om bij de inventaris te geraken) - Het gevangenismuseum in Veenhuizen. - Over het Belgische project (Wortel-Merksplas) valt hier te lezen.en hier staat een plaatje ervan. |
| Diversen
die, elk op hun eigen
manier, informatie over de Maatschappij op hun site hebben staan - Van www.dodenakkers.nl over de begraafplaats bij de Ommerschans, die bij Wilhelminaoord (waar de schoonmoeder van Johannes van den Bosch volgens het artikel een monumentje blijkt te hebben!) en die bij Veenhuizen.(met de heel bijzondere uitdrukking 'het vierde gesticht') - De gezondheidszorg in de Noord-Nederlandse koloniën van de Maatschappij van Weldadigheid tussen 1818 en 1859, een dissertatie uit 2006 van |
| toen en nu, met elders verhalen
van vroeger uit Willemsoord. En heel veel is er over de Ommerschans, maar dat moet ik nog op een rijtje zetten. |
| Over
Johannes van den Bosch - Hoofdstuk over hem in het biografisch woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland - En in parlement en politiek. |
| Mogelijkheden voor verder onderzoek naar de
Maatschappij van Weldadigheid |
| - Een Zoekwijzer naar voorouders
in het archief van de Maatschappij van Weldadigheid is nog in
ontwikkeling, zie hier. |
| Archieven van
subcommissies Her en der zijn er nog (delen van) archieven van de plaatselijke subcommissies van weldadigheid. In ieder geval in Vlissingen, Katwijk, Schiedam (nrs 828-828, en elders onder nr. 1115 hier ook nog iets), Vlaardingen, Kampen (+ Schokland). Die van Alkmaar, Limmen en Wieringerwaard bevinden zich alledrie bij het regionaal archief Alkmaar en die van Edam, Monnickendam en Purmerend zijn bij het Waterlands archief. Verder is er archief van de subcommissie Enkhuizen bij het Westfries Archief en dankzij de inspanningen van de archivaris aldaar is nu ook het archief van de subcommissie Gorinchem ontsloten (kies archievenoverzicht, dan nr. 108) NB: enkele van deze links leiden naar vrij grote archiefoverzichten waarin met 'weldadig' gezocht moet worden. Een aantal subcommissie-archieven zijn in Assen terechtgekomen bij het Drents archief, waarbij ik niet weet of dat hele archieven zijn of dat er nog gedeelten in de plaats zelf zijn. Dat van Assen is in het archief van de Arrondissementsrechtbank Assen invoernr. 502, de rest in het archief van de Maatschappij (toegang 0186), te weten Brielle (invnrs 3415-3419), Bussum (invnrs 3420-3427), Dalen (invnrs 3428-3429), Diever (3430-3432), Frederiksoord (3433-3442), Den Haag (3443-3448), Hoorn (3449) en Steenwijk (3450-3452). |