Willem Hendrikus Bijlaard en gezin: vrije kolonist, strafkolonist, vrije kolonist en deserteurs

De subcommissie van weldadigheid te Utrecht mag in 1838 twee hoeves in de vrije koloniŽn vullen 'uit de contributie' (zie voor een uitleg van dat begrip). Op 26 september 1838 doet zij daarvoor een voordracht bij de permanente commissie van de Maatschappij van Weldadigheid. Het ene gezin dat zij voordraagt is dat van Johannes Hermanus Kniesenburg, en daarom staat de brief op zijn pagina. Het andere gezin is dat van Willem Hendrikus Bijlaart.


De voordracht wordt geaccepteerd en op 15 oktober 1838 komen de gezinnen aan. Willem Hendrikus en gezin worden ondergebracht in hoeve 75 van Wilhelminaoord. Ze zijn op dat hoevenummer te vinden in het stamboek Wilhelminaoord 1835-1841 met invnr 1349 (zie bovenaan de pagina hoe de scans van dit en andere invnrs te bereiken). Uit die en latere inschrijvingen neem ik de gezinsgegevens over.

Gezinssamenstelling

Willem Hendrikus Bijlaart is volgens de in dit opzicht vaak wat slordige kolonieadministratie geboren in 1801. Volgens familieonderzoekers is hij gedoopt op 24 april 1801. Hij is evenals de rest van het gezin hervormd. Hij is getrouwd met:

Willemina Adriana van Putten, geboren in 1802 te De Bildt. Volgens familieonderzoekers moet dan zijn 11 augustus 1799 en volgens deze studie is haar vader 'vingerhoedmaker'. Mooi vak! Het echtpaar heeft vier kinderen, allemaal jongens:

● Christoffel Bijlaart, geboren 4 oktober 1827. Van familieonderzoekers begrijp ik dat hij is geboren drie dagen nadat een andere Christoffel, ťťn jaar oud, was overleden.
● Jacobus Hendrikus Bijlaart, geboren 13 februari 1830, Van familieonderzoekers begrijp ik dat dat moet zijn 10 februari.
● Hendrik Bijlaart, geboren 2 januari 1832, en
● Willem Hendrik Bijlaart, geboren 4 april 1833.


Verhuizing

Hoeve 75 ligt in het gedeelte van Wilhelminaoord dat tegenwoordig Frederiksoord is (de grenzen lagen toen heel anders). Zie dit kaartje. Uit bijlage 1 bij de zitting van de tuchtraad van 11 september 1839 blijkt dat er voor het huis een voetpad is dat naar het Sterrenbos voert.

Ze krijgen net als alle koloniale gezinnen ingedeelden in huis, bijvoorbeeld Apolonia Cornelia Afterbag die een eigen pagina heeft. Die verhuist met hen mee als ze op 6 december 1839 worden overgeplaatst naar hoeve 129. Dat staat in het stamboek met invnr 1349 achter de wijkmeesterwoningen, vul rechtsonder het scannummer 137 in, en daarna in het stamboek Wilhelminaoord 1841-1848 met invnr 1350 op scan 136.

Ingedeelde in problemen

De locatie staat op dit kaartje, dat is zoals Willem Hendrikus later zal schrijven, dicht bij de 'Vriese Brug' over de Vierdeparten die Drenthe en Friesland verbindt.

In de genoemde stamboeken is te zien dat ingedeelden komen en gaan. Daaronder Johanna Sara Risseeuw, volgens de kolonieadministratie geboren 26 december 1824 en afkomstig uit Schoondijke in Zeeuws-Vlaanderen. Familieonderzoeker Ton van Heusden wijst echter op haar geboorteakte bij het Zeeuws Archief die 5 augustus 1823 als geboortedatum geeft. Zij is in de kolonie geplaatst op 16 maart 1843, al achttien jaar oud en dat duidt erop dat men te Schoondijke erg met haar in de maag zat.

Op de zitting van de tuchtraad van 24 juli 1845 en met name bijlage 1 wordt gemeld dat zij 'dagelijks zich aanhoudend lui en onverschillig gedraagt', waarbij als voorbeeld wordt gegeven 'dat zij in den tijd van 2 dagen nog geene 3 roeden geschoffeld heeft en dat werk niet eens goed verrigtte'.

Kritiek en straf beantwoordt ze 'met lagchen' en ze is in acht weken bij vijf verschillende huishoudens ingedeeld, dus blijkbaar kan ze nergens blijven. Ze verdwijnt naar de strafkolonie op de Ommerschans, zie dit overzicht, waar men haar acht jaar vasthoudt, in welke periode ze ook nog eens zwanger wordt.

Zelf in de problemen

Op 7 mei 1846 gaat oudste zoon Christoffel Bijlaart vrijwillig in militaire dienst en twee maanden later, op de zitting van de tuchtraad van 16 juli 1846 is het gezin de klos. Gemeld wordt dat Willemina Adriana Bijlaart-van Putten 'bijna alles te Noordwolde verkoopt, wat zij in huis heeft'. Onder die verkochte spullen bevindt zich touw dat de ingedeelde Jacob Kierspensius heeft gestolen, waarschijnlijk met medeweten van Willem Hendrikus.

Het zittingsverslag geeft blijk van opgebouwde irritatie jegens het gezin met uitspraken als 'waarbij men tevens moet aanmerken, dat het huisgezin van Bijlard zeer ordeloos en geheel ongeschikt voor de gewone kolonien is'. Het logisch hieruit voortvloeiende vonnis is verbanning voor onbepaalde tijd naar de strafkolonie op de Ommerschans.
NB: Volgens bijlage 2 bij dit zittingsverslag is Willem Hendrikus rond die tijd werkzaam als opperman.


Een wanhopige brief

Vier dagen later, 20 juli 1846, schrijft Willem Hendrikus een wanhopige brief naar zijn broer. De adressering (invnr 323 scan 326) lijkt te zijn 'S. Bijlaart Spiegel, fabriekant op de oudegragt, Utrecht', maar dat 'spiegel' hoort eigenlijk op de volgende regel, want broer S(alomon) is 'spiegelfabrikant'. De brief bevindt zich in invnr 323 de scans 324-325. Uit de brief wordt geciteerd op pagina 22 van De strafkolonie. De transcriptie is van Theo Zelders, maar omwille van de leesbaarheid heb ik wat interlinies en regeleinden toegevoegd:


Provinsie Drente Boven Steenwijk Bij den Vriese Brug De 20 Julij 1846

Geaghte Broeder en Zusters,

ik heb U brief ontvangen en ook de brief voor de Heer Huls, die ik dadelijk heb laten bezorgen
broeder U troost mijn nogal in uw brief, maar het opperwezen heb mijn bewaard anders had ik al stellig aan een sleg end gekomen in die omstandigheid, maar dag dan meer om mijn kinderen, want Broeder nu word ik opgezonden naa de onderschans als dwangculonist en krijg daar een veldwachter altijd bij mijn op mijn werk en bij mijn kinderen, en dan het eten dat men er krijg dat is te Veel Veel om te leven en te weinig om te sterven

men krijgt daar eens op een dag wat gestamp eten en een aardappele brood er zijn menschen die er van daan zijn gekomen die zeggen dat zij veel liever in het tuighuis zitten als weer daar naa toe gaan Dat ze daar beter eten hebben

daar zijn weer twee bazen een Smit baas en een timmermans baas, de Smit baas zit te Assen voor de regter en de timmermans baas heb dadelijk moette vertrekken en is baas af
hoe of dit verder af zult loppen weet men niet maar er is onnomer veel ijzer bevonden buiten de Culonie en Spijkers

Broeder! U moest eens schrijven aan den wel Edele Gestrenge Heer Faber van Riemsdijk lid van de tweede kamer die is voor de genneral van de bos in de plaats gekomen en een zeer minzamen brief voor ons om de straf te verminderen, want Dat ik agt jaar hier is geweest en nood is op mijn huisgezin its aan te merken is geweest en mijn kinderen altijd de roem(?) van het weven gehad, en nood geen straf heb gehad en dat wij hier altijd de naam hadden voor een zeer knap huisgezien en dat die straf mijn in eens te zwaar op is geleg,
dat was goed als wij meer straf hadden gehad of dat ik voor dronkenschap straf had gehad of mijn vrouw, dat zij haar huishouden niet in agt naam

Dat kan u gerust schrijven en mijn kinderen altijd iverig , en beleefd, tegen een ander of die med hun gesteld zijn, en als ik geen vermindering kunt krijgen,

Schrijf dan aan met een in de brief dat ik die straf wil ondergaan om op gezonden te worden naa Veenhuizen want daar is het dan nog beter als aan de schans daar woon ik dan nog allenig in een huisje en hoef daar niet onder die veldwachters, te staan en daar heb men meer de Vrijigheid
maar aan de schans daar moet men Somstijd naa het vol is op de wal met drie Huisgezinnen bij malkander en daar moet men dan maar op de grond onder malkander liggen net als verkens en de huisjes zijn daar zeer klijn in bestek en de huisjes zijn daar stijf van de want luizen en daar moet ik met mijn kinderen werken onder een bend en Daar onder zijn die gegest zijn en gebrandmerk alderlij ras is daar

broeder als ik daar naa toe moet is gewis mijn dood want dat weet ik weel dat ik dat niet daar kan staan want daar ben ik te zwak van gestel toe en daar heb ik ook geen carakter toe voor onder die menschen te verkeren
maar broeder schrijf ten spoedigste aan Faber van Riemsdijk als de straf niet veranderd kan worden en om hier op de vrijen Colonie te blijven om dan naa Veenhuizen over geplaas te worden dat het dan zoo veel schande niet is als op de onderschans,

broeder verzoek dat ook aan de Heer van Henks of zijn Edele er over schrijven wil indien het niet anders kan dat ik niet hier kan blijven om dan naar veenhuizen opgezonden te worden Veld arbijder met mijn huisgezin

broeder als u schrijf en de Heer van Henks doet er veel aan dat heb mijn vrouw ook verzocht aan de Heer Hus, om naar veenhuizen te gaan toen zijde hij dan moet je schrijven naar de parremerente Comiesie en daar is Faber van Riemsdijk het hogste van en dan volg, Hoorn, ver Burg die is ook hier gepasserde week hier geweest om de boekjes te tekenen en Die heb mijn vrouw gesproken en hem gezeg hoe of zij in die zaak gekomen is,

Broeder doet u best, voor mijn want ik ben er zoo onschuldig in als een kind die gebroren word, mijn vrouw heb het ook gedaan om er iets aan te verdienen en ook niet naa gedag dat er zulks its uit voord zoude komen
broeder ik hoop nu broeder als ik de straf moet ondergaan naa veenhuizen of naa de onderschans dat u mijn z  wekelijks voor die tijd een betje onderstand zend dat u daar u woord in zult houden en dat u, dan daar aan de atjunk dierecteur zend die mijn z wekelijks, wat geef,

ik zoude de brief wel aan mijn zoon Kries geschreven hebben per mielietere post dan is de port minder maar heb mijn eens geschreven dat zij voor drie manden vertrekken naa Naarden met den Erste Augustus en ben dan bang dat hij al vertrokken is. -
Ik teken Mij Met Achtend u Broeder, W.H.Bijlaart
Faber van Riemsdijk Woond in de haag
In haast


Strafkolonie

Of die broer echt aan Faber van Riemsdijk geschreven heeft weet ik niet, maar hoe dan ook maakt het niets uit. Op 21 augustus 1846 komt het echtpaar met de drie nog thuiswonende jongens in de strafkolonie aan, zie dit overzicht. Ze worden daar een dikke drie jaar vastgehouden.

Tussentijds, op 9 maart 1848, gaat zoon Jacobus Hendrikus Bijlaart In militaire dienst.

Willemsoord

Uiteindelijk vindt de permanente commissie dat het gezin zich genoeg gebeterd heeft om naar de vrije koloniŽn terug te keren en op 20 november 1849 gebeurt dat. Niet naar Wilhelminaoord, maar nu naar Willemsoord. Ze staan bij hoeve 162 in het stamboek Willemsoord 1848-1859 met invnr 1363. Zie voor de locatie.

Ze worden 14 mei 1850 overgeplaatst maar hoeve 101. Zelfde stamboek en de locatie is er ook niet ver vandaan.

Leegloop

Op 27 november 1852 loopt zoon Willem Hendrik Bijlaart van de kolonie weg zonder eerst toestemming te vragen. In kolonie-jargon heet dat 'deserteren'. In 1853 wordt het huis hernummerd tot hoeve 116. Op 5 maart 1856 gaat zoon Hendrik Bijlaart na het netjes gevraagd te hebben met ontslag en dan zijn alle kinderen uitgevlogen.

Overigens trouwt Hendrik twee maanden later met een kolonistendochter uit Willemsoord, Aaltje Lodewijk, dochter van de Hoogeveense kolonist Jan Lodewijk.

Of het gezin in die jaren nog met de koloniale tuchtraad te maken heeft, weet ik niet want ik heb uit deze periode nauwelijks transcripties van tuchtzittingen.

Op 25 februari 1864 overlijdt Willemina Adriana van Putten te Willemsoord. Daarop loopt, op 7 mei 1864, Willem Hendrikus Bijlaart, inmiddels een jaar of 62/63, van de kolonie weg. Dan hebben alle gezinsleden de koloniŽn voorgoed verlaten.


NB: Er is eerder een gezin met de achternaam Bijlaart/Bijlaard/Bijlaardt in de vrije koloniŽn geweest, vermeld op deze pagina, maar dat kwam uit Den Haag en blijft maar twee jaartjes, van 1821 tot 1823. In de bedelaarsgestichten hebben er drie gezeten, een Arie (geboren 1839), een Adrianus (geboren 1828) en een Johannes (geboren 1832) van den Bijla(a)rdt, en die laatste wordt opgenomen in het wezengesticht, vanwaar hij regelmatig de benen neemt. Of daar ergens familie tussen zit zou ik niet weten.