Bruining Nicolaas Craaij, van ontvanger van de directe belastingen tot ingedeelde in de kolonie Frederiksoord

Voor onderstaande verhaaltje is gebruik gemaakt van stukken uit het archief van de Maatschappij, die zijn onderaan de bladzijde afgedrukt, en een prachtig artikel dat Charles Groot in 2001 heeft geschreven voor het blad van Oud Monnickendam. Uit dat artikel komt alle informatie over het leven van Bruining Nicolaas Craaij vůůr de kolonie.

De Monnickendamse ontvanger van de directe belastingen Bruining Nicolaas Craaij werd slachtoffer van wat we tegenwoordig noemen een kredietcrisis. Dankzij de enige vriend die hij nog had, sleet hij zijn laatste levensjaar in de kolonie Frederiksoord.


Bruining Nicolaas Craaij werd in 1757 geboren als zoon van de Monnickendamse stadsapotheker en behoort zijn hele leven tot de elite in de stad. Hij bekleedt tal van functies. Naast ontvanger was hij ondermeer armenvoogd, nam hij tijdens de Bataafsche Republiek plaats in het Comitť van Waakzaamheid en maakte hij deel uit van de Heemraad, het college van raadslieden dat de dijkgraaf bijstond.

Maar in 1808 overspeelt hij zijn hand. Als hij dat jaar voor zijn zoon in Purmerend een apotheek koopt, heeft hij 'het geld daar toe uit 's lands kas geleend'. Bij zijn werk als ontvanger kan hij namelijk 'door quasi restanten op te geven, altoos in de verantwoording, eenige duizenden te agteren blijven'.

Weliswaar doet hij die greep in de staatskas 'met het heilig voornemen echter, het zelve door bezuinigingen in eenige jaren te remplaceren', maar ja, dat zegt iedereen die zich met geleend geld in de schulden steekt.

Het zijn onzekere tijden. De Bataafsche Republiek is vervangen door het Koninkrijk Holland met een broertje van Napoleon als koning en in 1810 worden we gewoon ingelijfd bij Frankrijk. En op dat moment worden de Fransche belastingen ingevoerd en dan moeten in ťťn keer de oude Hollandse belastingen afgerekend worden. En dat kan ontvanger Craaij niet. 'Wanhopig van schaamte vlood hij weg'.

Op 21 mei 1810 komt de echtgenote van Craaij bij de schepenen met de mededeling, dat haar man op woensdag 16 mei vertrokken is zonder 'ordre op zijne zaken te stellen'. Alles wijst erop, aldus de vrouw, 'dat hunnen gemeene boedel is geworden insolvent'. De boedel wordt in beslag genomen en publiekelijk verkocht aan ene Hermanus Sem uit Monnickendam. Opbrengts 750 gulden.

En Bruining Nicolaas Craaij?

īNaderhand zwierf hij radeloos in behoefte voort,ī meldt een vriend. De enige vriend die hij nog heeft. De Monnickendamse notaris Age Volkerse. 'Wij waren vrienden, ik wierd zijn borg. Hij raakte fout en kostte mij eenige duizenden, een groot deel van mijn vermogen.ī

Volkerse probeert ook bij de andere notabelen steun voor Craaij te verwerven. Maar tevergeefs: īIk heb toen voor hem rondgebedeld bij vermogenden die meermalen zich aan zijne tafel en lekkernijen hadden vergast. Hij is een slecht mens zeiden ze en gaven niets.ī

Tenslotte wendt Volkerse zich tot de subcommissie van weldadigheid Monnickendam. Voor 60 gulden per jaar kan iemand als 'bestedeling' in de kolonie opgenomen worden en bij een koloniaal gezin in huis komen, en Volkerse is bereid dat voor zijn vriend te betalen. De landelijke leiding van de Maatschappij wil eerste nadere opheldering over 'zedelijk gedrag en morele hoedanigheden' van Craaij, want ze kan niet begrijpen dat een man 'van zijnen voormalige stand zig thans in zulk een staat van verval bevond'.

Volkerse verzamelt bewijzen van goed gedrag en stuurt die op. En hij heeft gelezen dat er in Frederiksoord een gebrek is aan goede onderopzichters, draagt Craaij daartoe voor en dringt aan op spoed, 'want daar de man altoos gewoon geweest is, van 's morgens vroeg af besig te zijn, verveelt hij zich thans schrikkelijk'.

Bruining Nicolaas Craaij arriveert op 5 januari 1821 in de kolonie Frederiksoord. Hij komt in huis bij de Groningse kolonist Bernardus Harmeling. Dat is bijna een leeftijdsgenoot, Harmeling is 57 jaar, Bruining Nicolaas Craaij is twee of drieŽnzestig. De eerste directeur van de koloniŽn, een jongere broer van Johannes van den Bosch, stelt hem inderdaad aan als onderopzichter.

Maar in april komt er een nieuwe directeur en die haalt samen met Johannes van den Bosch de bezem door de kolonie. Craaij verliest zijn functie en moet net als iedereen de kost verder verdienen met landarbeid. Hij klaagt niet, in brieven naar Monnickendam toont hij zich dankbaar dat hij weer een geregeld bestaan heeft. Maar de jaren van zwerven eisen hun tol en na een jaar kolonie overlijdt hij, ongeveer 63 jaar oud.

Zijn vriend notaris Volkerse wijdt bij die gelegenheid nog enige bittere woorden aan het feit dat Craaijs voormalige vrienden hem niet hadden willen helpen en dat hij ook bij Craaijs bloedverwanten geen andere reactie had gehad dan 'Hij is een slegt mensch' zeiden ze en gaven niets.'

'Dat had ik niet gedagt,' schrijft Age Volkerse, 'schoon ik wel gelezen had, dat zulks van ouds geen nieuws was. Nu ruste hij in vrede'.


De stukken


Op 28 juni 1819 brengt de subcommissie van weldadigheid Monnickendam Bruining Nicolaas Craaij voor het eerst ter sprake, invnr 51, zie de scan.

Op 5 augustus 1819 verklaart de schout van de gemeente Rijsenburg dat Craaij van een goed zedelijk gedrag en onberispelijken wandel is, invnr 52, zie de scan.

Op 30 augustus 1819 meldt de subcommissie Monnickendam dat de plaatsing echt doorgaat, invnr 52, zie de scan.

Op 12 september 1819 schrijft de directeur der koloniŽn Benjamin van den Bosch, invnr 53: 'Voldoende aan de intentie der Permanente Kommissie heb ik de eer haar hierbij den brief van Dheer Volkers, houdende verzoek tot plaatsing in de kolonie van den gewezene ontvanger Craaij, te retourneren, en te informeren dat ik voornemens zijnde mij van een bekwamen boekhouder te voorzien, van den, tot dien werkzaamheden geproponeerde Craaij, geen dienst zou kunnen hebben; en dat zijne plaatzing in de kolonie derhalve met de administratieve werkzaamheden niet zal kunnen worden in verband gebragt.'

Daarna keurt de vergadering van de permanente commissie op 25 september 1819 de plaatsing goed, invnr 27 (geen scans) en wordt het contract E8 opgesteld (zie een uitleg over E-contracten en de lijst ervan).

Zie over Harmeling op www.deproefkolonie.

Het brievenboek invnr 20 (geen scans) meldt bij 5 juni 1822: 'A.G. Volkerse te Monnickendam, verzoekt restitutie van de te veel betaalde bestedingspenningen voor de overleden B.N. Craaij. rescr 13 juby, not 12 id art 3.'

De brief met het in memoriam door Age Volkerse is gedateerd 2 juni 1822 en bevindt zich in invnr 61, zie de scan.


Een vervolg...


Overigens... zal tientallen jaren later een kleinzoon van Nicolaas Bruining Craaij ook met de koloniŽn te maken krijgen. Jacob Willem Craaij is een zoon van... inderdaad, de Purmerendse apotheker voor wie Bruining Nicolaas zich ooit in de schulden stak. Die apotheker is in 1832 overleden. Zijn zoon Jacob Willem Ceaaij is geboren 10 juni 1817 en hij wordt in 1846 door ene meneer W. Craaij te Den Haag in de kolonie geplaatst. Op net zo'n contract als zijn grootvader.

Jacob Willem Craaij komt op 18 februari 1846 in Frederiksoord, maar hij blijft niet lang. Men ontdekt dat hij zelf een uitstekende apotheker is en plaatst hem per 16 juli 1847 over naar de Ommerschans waar ze om zo iemand zitten te springen! Daar doet Jacob Willem Craaij geweldig werk en na een tijdje worden daar door hem de medicijnen voor alle koloniŽn klaargemaakt.

Later, in 1858, wordt hij in dezelfde functie overgeplaatst naar Veenhuizen. Hij trouwt Margaretha Johanna Borman, een dochter van een zaalopziener, en hij blijft tot in de jaren zeventig in Veenhuizen, wat dan niet meer een kolonie is maar een Rijkswerkinrichting, werken.