Johannes Lehmbroek, die 'verre is, van in alles een geschikte kolonist te zijn', en die na twee jaar luidruchtig protest naar de strafkolonie gaat, maar later rustiger terugkomt


Johannes Lehmbroek wordt binnen de kolonie bij tijd en wijle aangeduid als Limbroek. Daar doen we niet aan mee. Hij komt voor in De strafkolonie pagina 109-111 en 313. Hier mijn aantekeningen over hem, met vooral verwijzingen naar waar hij elders op de site te vinden is.


Het gezin Lehmbroek wordt in de vrije koloniŽn geplaatst door de subcommissie van weldadigheid Amsterdam 'uit de contributie'. Zie voor een uitleg van dat begrip. Ze komen op 13 september 1826 aan, en staan op de 'Nominative Staat van op onderstaande datums bij de vrije kolonien aangekomen kolonisten huisgezinnen en wezen, met vermelding waar dezelve gevestigd zijn', invnr 1370 (daarvan zijn geen scans).

Doldersum

Ze worden gehuisvest in hoeve 95 van kolonie 2, Wilhelminaoord, zie voor de locatie dit kaartje. Dat is het gebied dat in 1823-1824 nog bekend stond als kolonie 7, maar dat daarna bij Wilhelminaoord getrokken is en waar niet meer dan twinig huisjes staan. Het wordt meestal aangeduid als Doldersum omdat het daar in de buurt ligt. Veel later zal het gebied bekend raken als Boschoord.

Ze staan als bewoners van hoeve 95 in het stamboek Wilhelminaoord 1824-1828 met invnr 1352 scan 34. Zie helemaal bovenaan de pagina hoe die scans te bereiken zijn. Vandaar neem ik de gezinsgegevens over, met de kanttekening dat de kolonieadministratie slechts de aantekeningen zijn van een particuliere organisatie en dus geen officiŽle bron waarop blindgevaren mag worden.

Gezinssamenstelling

Johannes Lehmbroek is volgens die kolonieadministratie geboren op 24 september 1798. Volgens een huwelijksakte in 1838 is hij op die datum gedoopt te Amsterdam als zoon van Theodorus Lehmbroek, overleden Amsterdam 20 februari 1812, en Maria Catharina de Mal, erleden Amsterdam 18 januari 1836. Hij is net als de rest van het gezin rooms-katholiek. Hij is getrouwd met:

Petronella Berends, volgens haar overlijdensakte geboren in december 1788 te Arnhem als dochter van Arie Berrends en Alida Sanders. Het echtpaar heeft ťťn kind bij zich:

Maria Catharina Lehmbroek, geboren 10 november 1825.


Michael Schnell

Ze wonen dus in een nogal ver van de rest van de kolonie afgelegen wijk en de wijkmeester daar ter plekke is Michael Schnell (zie deze pagina). Daar heeft Johannes Lehmbroek het niet mee getroffen.

Al kort na zijn aankomst, op de zitting van de kleine raad van 28 oktober 1826 komt hij klagen 'mishandeld te zijn door den wijkmeester, zoo in brutaliteit van vloekwoorden en harde behandeling als het plaatsen op de slechtste akkers om aardappelen te rooijen'. Volgens wijkmeester Schnell komt het omdat Lehmbroek niet doet wat hij zegt.

In orde gebragt

Er wordt een commissie uit de kleine raad samengesteld die dit gaat onderzoeken en die deelt op de zitting van 4 november 1826 mee 'dat zij den zaak geheel wederom in orde heeft gebragt'. Dat is een misvatting, maar dat zal nog blijken.

Op de zitting van de kleine raad van 3 februari 1827 gaat het even niet over wijkmeester Schnell, maar komt Johannes Lehmbroek vragen hoe het zit met zijn zakboekje, waarin wordt bijgehouden hoeveel de kolonist verdient en wat hem is verstrekt. Dat wordt hem uitgelegd. Voorbeelden van zakboekjes zijn te bereiken via deze pagina.

Stoelen

Daarnaast wil Johannes Lehmbroek weten 'waarom een ander huisgezin, even sterk als het zijne, bij de aankomst in de kolonie meerder stoelen had ontvangen dan hij'. Voor een gezin van die omvang lijken mij niet veel stoelen nodig, maar het geeft aan dat hij niet op zijn mondje gevallen is en behoorlijk assertief is.

Daarna gaat het weer over de wijkmeester. Blijkbaar heeft Johannes Lehmbroek zich in 1827 rechtstreeks tot de permanente commissie in Den Haag gewend, want de directeur maakt daar een heel raport over, waarvan een transcriptie staat op de pagina Schnell onder het tussenkopje 'Een nieuwe klacht'. Met daaronder twee verweren door de wijkmeester.

Terloops zegt de directeur daar over Johannes Lehmbroek dat hij 'verre is, van in alles een geschikte kolonist te zijn'.

Petitie

In maart 1828 is de stroom van klachten over wijkmeester Schnell niet meer te stuiten. Er is een petitie van kolonisten, afgedrukt op de pagina Schnell onder het tussenkopje 'Petitie' en daaronder staat het verslag van een nieuwe onderzoekscommissie. Wat Johannes Lehmbroek daarbij verklaart is te mooi om niet nog een keer te herhalen:


De wijkmeester brengt ons, als wij een ŗ twee uur op appel gestaan hebben, met veel leven en geweld, naar het land. Wij moeten het ontgelden; hij durft den sectiebaas niet aan. Ik en Folkering hebben den wijkmeester twee maal dronken gevonden, en door de kolonie zien gaan. ís Nachts na nieuwjaar is zijne vrouw bij ons aan huis komen vlugten, omdat de wijkmeester haar gebeten en geslagen had.

En hij voegt toe dat wijkmeester Schnell ook nog knoeit met de boeken. Het betekent het einde van de koloniale carriŤre van Michael Schnell en voortaan heeft Johannes Lehmbroek te maken met de wijkmeester Jan van Heest.


Gezinsuitbreiding

Daarna breidt het gezin uit met:

Katarina Maria Isabella Lehmbroek, geboren 3 juli 1828.

Op 4 februari 1829 krijgen ze voor het eerst een ingedeelde, stamboek met invnr 1353 scan 22. De tienjarige Johannes Scheffers uit Schiedam die al vanaf zijn vijfde in de kolonie is.

Te zwaar werk

Het is weer niet allemaal goed. Op de zitting van de kleine raad van 5 september 1829 komt Johannes Lehmbroek klagen dat de opziener hem te zwaar werk geeft. Die opziener blijkt te zijn Walraven van Haften, een van de eerste proefkolonisten, afkomstig uit Edam, zie zijn file.

Er gaat weer een onderzoekcommissie naar Doldersum, en die heeft Johannes Lehmbroek 'onder het oog gebragt dat de wijkmeester en opziener aan iedereen niet dat werk kunnen geven, wat zij het liefst willen, maar dat zoo wel het een als ander gedaan moet worden'.

Verhuizing

Uit het onderzoek blijkt ook dat Lehmbroek 'geduriglijk kleine oneenigheden en krakeelen' heeft met zijn overbuurman. Of dat de reden is dat de Lehmbroeks op 26 maart 1830 worden overgeplaatst weet ik niet, maar het zou kunnen. Ze gaan naar hoeve 99 van Frederiksoord, zie de locatie op dit kaartje.

Ze staan nu in het stamboek Frederiksoord met invnr 1348 scan 101. De ingedeelde jongeman is meeverhuisd. Maar 1830 is een druk jaar. Op de zitting van de kleine raad van 10 april 1830 komt Lehmbroek vragen om kleding en die krijgt hij.

Naar Diest

Op de zitting van de kleine raad van 5 juni 1830 komt Lehmbroek vragen om vier weken met verlof te mogen naar Diest. Die plaats ligt in Vlaams-Brabant. Wat hij daar te zoeken heeft zou ik ook niet weten. De raad maakt er drie weken van 'om de verheid der reize en de zwakheid des persoons'
.

Verdiensten

Op de zitting van de kleine raad van 11 september 1830 komt Lehmbroek vragen om 'eene tweede koe, eene andere en betere hoef en meer verdiensten. De man kon geen landwerk doen en kon ook op de zaal bij van Puffelen niet wezen, er bij voegend dat hij in de kolonie eene dubbele breuk had bekomen en daarom moest men hem ook helpen en onderhouden'.

Met 'op de zaal bij van Puffelen' wordt bedoeld het 'fabrijkswerk' onder leiding van de kolonie Anthonie van Puffelen, zie diens pagina. Uit de reactie van de kleine raad en in de kantlijn de directeur der koloniŽn wordt duidelijk dat men met Lehmbroek omhoog zit. Alles op de kolonie is gericht op het met werken de kost verdienen, en dat gebeurt bij hem niet.

Escalatie

Dan gaat het escaleren. Op de zitting van de kleine raad van 13 november 1830 komt een woedende Johannes Lehmbroek stampij maken. Hij slaat op de tafel, beroemt zich op zijn 'halve Brabandsche kop', kondigt een protestbrief aan de koning aan en stelt dat 'en wijkmeester en opziener en alle anderen hem zoeken om hem te onderdrukken, en te doen verhongeren'.

De aanleiding is dat de ingedeelde jongeman, Johannes Scheffers, niet op het werk gekomen is en het gezin daarom geen brood heeft gekregen. Maar de kleine raad laat zich zo niet toespreken en wil hem voor de tuchtraad hebben.

Tuchtraad

Die tuchtraad is op 8 december 1830 en daar verschijnt Johannes Lehmbroek niet. Hij gaat voort in toenemende 'ongehoorzaamheid, wispelturigheid en het zich ontrekken aan alle koloniale gezag', Niet alleen weigert hij naar de tuchtraad te komen, hij weigert de directie 'zelfs de toegang in zijne woning'. Aan de permanente commissie is gevraagd wat men met hem aanmoet en het antwoord is verbanning voor onbepaalde tijd naar de strafkolonie op de Ommerschans.

Strafkolonie

Johannes Lehmbroek, echtgenote Petronella Berends en de twee dochtertjes komen daar blijkens dit overzicht op 29 december 1829 aan. In de strafkolonie breidt het gezin zich uit met:

Alida Lehmbroek, geboren 19 oktober 1831.

Maar de oudste dochter Maria Catharina Lehmbroek overlijdt op 10 augustuss 1833.

Vriend des Vaderlands

De kwestie Lehmbroek haalt in 1831 ook de kolommen van het maandblad van de Maatschappij van Weldadigheid de Vriend des Vaderlands. In het januari-nummer staat in de rubriek van de directeur der koloniŽn:


De kolonist LIMBROEK van de gewone koloniŽn, een Maastrichtenaar, en zoo traag en stout, als hij door ligchaamsgebreken voor den arbeid ongeschikt is, en die daarom bijzondere redenen van dankbaarheid voor zijn onderhoud, dat hem genoegzaam om niet geschonken wordt, had, hield niet op eigendunkelijk te handelen; de rust en goede gezindheid zijner geburen te verstoren en, zoo het scheen, gestookt door de inblazingen van iemand buiten de koloniŽn, zich aan alle reglementaire bepalingen te onttrekken.

Zijne overplaatsing naar de Ommerschans, of wel, zjjne geheele verwijdering uit de koloniŽn was dus onvermijdelijk.
Hij heeft echter wijsselijk het eerste verkozen, niettegenstaande hij nog onderweg naar de Ommerschans tot ongehoorzaamheid werd aangezet; die het huisgezin plotseling in volslagen gebrek gedompeld en tot den bedelstaf gebragt zou hebben, iets dat wij intusschen met den besten wil niet zouden hebben kunnen keeren.

Maastrichtenaar

Blijkbaar is er onderweg naar de Ommerschans een incident geweest, maar daar weet ik verder niets van. Johannes Lehmbroek reageert echter vooral op het feit dat hij een Maastrichtenaar genoemd wordt. Blijkbaar laat hij de subcommissie van weldadigheid Amsterdam weten dat dat onjuist is, want In het juli-nummer schrijft de directeur:


Op het verlangen van den kolonist LEHMBROEK, door de Sub-Commissie te Amsterdam vernomen, verklaar ik gaarne, dat op bladzijde 81 van No. 1 van dezen jaargang dezes Tijdschrifts, die kolonist eigenlijk ten onregte een Maastrichtenaar genoemd is, als zijnde hij te Amsterdam geboren; welke vergissing veroorzaakt is, doordien hij bloedverwanten te Maastricht heeft of gehad heeft, en zelf zich noemde als iemand met een' half Brabandschen kop'.

Lastertaal

Ook de Ommerschans heeft een tuchtraad en op 15 januari 1833 moet Johannes Lehmbroek daar verschijnen omdat hij uitspraken heeft gedaan die te onbetamelijk zijn om op papier te zetten, maar die hebben bestaan uit 'vuile lastertaal ten opzichte van den Adjunkt en Onder Direkteur' en uit 'opruijÔngen van Kolonisten'.

Johannes Lehmbroek probeert er onderuit te komen door hem welgevallige getuigen op te roepen, maar die getuigen worden daarna dusdanig onder handen genomen dat ze hem juist beschuldigen. Als Lehmbroek dat hoort, 'verstomd hij, en weet niets meerder te zeggen'. Het kost Lehmbroek, 'een wrevelig en nijdig sujet', acht dagen opsluiting in de strafkamer.

Altijd ontevreden

Strafkolonisten worden regelmatig beoordeeld om te kijken of ze weg mogen. In een rapportage op 25 september 1833 wordt gesteld: 'Behoort bestendig onder een zeer naauwkeurig toezigt te staan. Dus blijven.' Als reden waarom hij in de strafkolonie zit wordt genoemd: 'Oproerigheid'.

Twee jaar later, bij de beoordeling van 25 september 1835, wordt gemeld: 'Heeft zich in het laatst van 1834 vrij goed gedragen, doch in het begin van 1835 heeft de Onder Direkteur Krieger hem van het fabrijk moeten jagen wegens onaangenaamheden welke hij onder de kolonisten zag te verwekken. Hij blijft bij voortduring een man die altijd ontevreden is, en  alles met leugenachtige geschriften, en met geweld zoekt te dwingen.'

Niet bij roepen

De opsteller van zulke beoordelingen is de opzichter van de strafkolonie en tevens schoolmeester van de Ommerschans Haaije Hoogstra en over hem moet Petronella Berends getuigen op de tuchtraad van 22 december 1835. Ze verklaart dat als de schoolmeester inderdaad een stiekeme verhouding had met een vrouw van een arbeiderskolonist, 'hij haar daar niet bij zoude roepen'.

Veenhuizen

Op  21 oktober 1837 mogen Johannes Lehmbroek, echtgenote en de twee dochters weg uit de strafkolonie. Maar niet terug naar de vrije koloniŽn, ze krijgen de lagere status van arbeidershuisgezin te Veenhuizen, zie enkele algemene opmerkingen over die categorie.

Ze staan nu geadministreerd op scan 48 van het stamboek van arbeidershuisgezinnen met invnr 1574. Ze woning in woning 34 van het eerste gezticht. Na een half jaar, op 4 april 1838, overlijdt echtgenote Petronella Berends, 49 jaar oud. Overlijdensakte 86 van Norg 5 april 1838.

Hertrouwen

Later dat jaar, op 13 september 1838, hertrouwt Johannes Lehmbroek met Marijtje van der Linden weduwe Johannes van Midden. Over dat nieuwe gezin en hun terugkeer in 1841 gaat het verder op de pagina Van Midden vanaf het tussenkopje 'Nieuw gezin'.

Johannes Lehmbroek zal de rest van zijn leven in de kolonie blijven en ik heb van lang niet alle tuchtzaken transcripties dus ik weet het niet zeker maar alles wijst erop dat hij een stuk rustiger en minder oproerig is geworden.