De proefkolonie Frederiksoord: aanvullende informatie bij het boek De proefkolonie

Het boek De proefkolonie, met als ondertitel 'Vlijt, vaderlijke tucht en het weldadig karakter onzer natie', verscheen in september 2006, tweede bijgewerkte druk juni 2008, derde druk januari 2009, vierde druk september 2009, vijfde druk september 2010, zesde druk april 2012, zevende druk mei 2014, achtste druk oktober 2015, negende druk september 2016, tiende druk augustus 2017, elfde druk juni 2018. Zie ook de site van uitgeverij Atlas/Contact.



Deze pagina's geven aanvullende informatie bij het boek. Om te beginnen is er de verantwoording van de gebruikte bronnen, met name archiefstukken, met soms wat extra informatie. Die verantwoordingen zijn via deze pagina in te zien en/of op te halen.

Er is een lijst van de eerste 52 proefkolonisten, vanwaar je kunt doorklikken naar pagina's met meer informatie over elk van hen.

Verder staan hieronder transcripties of verwijzingen naar stukken die met de proefkolonie te maken hebben. Sommige staan op deze bladzijden, andere staan elders op de site, en sommige staan op www.deproefkolonie.nl, maar er is altijd een 'Terug'-toets om weer hier te komen.

Cursieve stukje in of tussen de transcripties zijn opmerkingen van mij. Een vraagteken tussen haakjes (?) betekent dat ik het echt niet kon lezen. Als er (…) staat, heb ik een stukje weggelaten. Reacties zijn altijd welkom.



Het prille begin

● Het begint allemaal met de Verhandeling door Johannes van den Bosch ergens in 1817. Die staat in zijn geheel op de site van de DBNL.

● Dan volgt de Inleiding op het reglement van de Maatschappij van Weldadigheid, gedateerd 14 januari 1818.

● Met daarchter, ook 14 januari 1818, het feitelijke reglement met de diverse commissies en hun taken.

● Vervolgens schrijft Johannes van den Bosch ergens 14 of 15 januari 1818 een brief waarin hij het concept-reglement aan de koning voorlegt.

● Op 5 maart 1818 laat koning Willem I via zijn minister weten dat hij zijn koninklijke goedkeuring aan het initiatief hecht.

● Later wordt ter gelegenheid hiervan een herdenkingspenning geslagen, waarover wordt bericht op de munten-pagina's.

● In de Staatscourant van 17 maart 1818 wordt gemeld dat de Maatschappij van Weldadigheid is opgericht en wat haar bedoelingen zijn.

● Daarna volgen er maart-mei 1818 af en toe berichten in de Staatscourant, over een bestuurswisseling, lijsten met contribuanten en giften.

● Het ministerie van Binnenlandse Zaken stuurt mei 1818 een rapport over armoede in ons land van ene L. Boon uit Alphen. Een samenvatting.

De eerste vergadering

● Voor de eerste vergadering van de Commissie van Weldadigheid op 22 juni 1818 zijn een paar afzeggingen.

● Voor die vergadering op 22 juni 1818 ligt op tafel een verslag van de 'Praeperatieve handelingen en besluiten der Provisionele Kom­missie'.

● En dan de vergadering zelf, de 'Handelingen en besluiten der Kommissie van Weldadigheid, aangevangen op den 22 junij 1818'.

● Een overzichtje van de leden van de Commissie van Weldadigheid in 1818, met ook de eerste mutaties in het bestuur.

● Een van de uitvloeisels van de vergadering van 22 juni 1818 is de oproep tot het oprichten van subcommissies van weldadigheid.

Een ander uitvloeisel van de vergadering van 22 juni 1818 isde benoeming van honoraire en 'korresponderende' leden van de Maatschappij.

Aankoop grond

● Al op 19 juni 1818 wordt de buurtschap Witten onder Assen door de gouverneur van Drenthe en zijn zoon in de aanbieding gedaan.

● Petrus Ameshoff schetst 28 juni 1818 de voordelen van het landgoed Westerbeeksloot en pleit voor een incognito verkenning.

volgt meer over onderhandelingen

● Stephanus van Royen meldt donderdag 6 augustus 1818 dat het landgoed Westerbeeksloot is gekocht en hoe dat in zijn werk ging.

Aanleg proefkolonie

● Johannes van den Bosch schrijft aan S.J. van Royen hoe hij de proefkolonie aan moet leggen en in moet delen en hoe groot de landjes zijn.

● Twee velletjes met berekeningen hoeveel metselstenen er nodig zijn voor een koloniehoeve en hoeveel arbeidstijd een hoeve kost.

Voorbereidingen proefkolonie

meer volgt

● Vanaf 1 september 1818 komen de voordrachten voor proefkolonisten binnen, waarbij subcommissie een soms wat dwingende toon aanslaan.

● Als de start van de proefkolonie nadert, sturen enthousiaste rijmelaars werkliederen voor kolonisten. Een pagina vol opwekkend gezang.

● Rond 1 oktober 1818 probeert Johannes vd Bosch de reis naar de kolonie ordelijk te laten verlopen en geeft hij subcommissies nog wat instructies.

● In een artikel dd 21 oktober 1818 in de Staatscourant wordt verteld van de vorderingen en wordt onthuld de naam FREDERIKS-OORD

● De portikosten lopen uit de hand en de permanente commissie publiceert 26 oktober 1818 een oproep aan subcommissies om zuinig aan te doen.

● Er wordt rond deze tijd een lijst opgesteld van de huisraad die er voor de hoeves moet zijn, inclusief vermelding van de kosten van aanschaf.

● Er wordt rond deze tijd een lijst opgesteld van de kledingstukken die er voor de kolonisten moeten zijn, inclusief vermelding van de kosten.

Komst proefkolonisten

● Veel van de proefkolonisten reizen via Amsterdam, waar ze worden opgevangen in de kazerne aan de Utrechtsepoort.

● Vanaf 29 oktober 1818 komen de eerste proefkolonisten aan,  in Frederiksoord, zie een lijst van proefkolonisten op datum van aankomst;

● Er is ook een alfabetische lijst van proefkolonisten, en

● Een lijst van proefkolonisten naar plaatsen van herkomst.

Vanuit alle drie de lijsten kan worden doorgeklikt naar files met meer informatie over een bepaalde proefkolonist.

Het vervoer van de onderofficieren en twee Haagse gezinnen, die 2 november 1818 aankomen, geschiedt op het schip De Jonge Johannes.

● Het derde Haagse gezin wordt een weekje later gebracht door schipper Breijder, die onderweg uit Leiden de spinbaas meeneemt en de door Scherenberg gereedgemaakte spinmaterialen.

De eerste twee maanden

Na twee maanden proefkolonie maakt de directeur 28 december 1818 wat evaluatieve opmerkingen of de subcommissies geschikte kolonisten zonden.

● December 1818 worden 'prospektussen' uitgegeven die het maandblad van de Maatschappij de Star aankondigen. Niet iedereen in het land is blij.


● Het aantal contribuanten per subcommissie eind 1818 en elders staat het verloop van het contribuantental van de Maatschappij in de eerste dertig jaar.

1819

● Op 1 februari 1819 is er het eerste teken van contacten tussen de Maatschappij en Robert Owen in New Lanark. Later volgen vragen.

● Directeur Benjamin van den Bosch zoekt 2 februari 1819 naar mogelijkheden de mest voor de proefkolonie goedkoper te transporteren.

● Ambtelijk secretaris Willem Anthonie Ockerse en kassier Petrus Ameshoff rollen (in hun correspondentie) februari 1819 vechtend over straat

● De Afdeeling van Financien denkt 26 februari 1819 minder te hoeven voorschieten als zij zelf de ledenwerving in Amsterdam mag doen.

● De inspectie van de huishoudens stelt de directeur op 12 juni 1819 teleur en brengt hem tot mijmeringen over 'het carac­ter onzer behoeftigen'.

(...)

● Ter gelegenheid van de eerste steenlegging voor Frederiksoord-2 worden rond 21 augustus 1819 aan diverse kolonisten beloningen gegeven.

● Op 28 oktober 1819 neemt de Commissie van Toevoorzigt voor de eerste keer besluiten over het gevoerde beleid. Er wordt een boekje van gemaakt.

1820

● De proefkolonisten laten februari 1820 het beste van zichzelf zien door ‘liefde giften’ voor de slachtoffers van de watersnoodramp in Gelderland.

● Petrus Ameshoff wil 1 maart 1820 het vervoer van kolonisten beter regelen en komt met voorstellen voor roggebrood, kaas, bier en een geleidebrief.

● Naar aanleiding van de kwaliteit van de garens die in de proefkolonie gesponnen worden, spuit fabrieksbaas Brouwer 1 juni 1820 zijn gal.

● Er is al een tijdje sprake van medailles, en op 29 juni 1820 stelt de directeur een lijst op van kolonisten die ze zouden moeten krijgen.

● Alles over het bestellen van de medailles, hoe ze er uit zien (met afbeeldingen) en waar er exemplaren bewaard zijn gebleven, staat op een munten-pagina..

● Op 31 juli 1820 wordt de proefkolonie bezocht door kroonprins Willem, de latere koning Willem II, die indruk maakt door zijn 'minzaamheid'.

● In het jaarverslag over 1820 staat een lijst met de jaarinkomens 1820 van de proefkolonisten. Tamelijk fictief, maar toch.

En verder:

● Op de verjaardag van koning Willem I, 24 augustus 1821, worden aan kolonisten uitgereikt één gouden, tien zilveren en 28 koperen medailles.

● De uitvinding van het aardappelbrood september 1822 en latere ontwikkelingen rond die bijzondere broodsoort.

Hoewel er eigenlijk geen sprake meer is van de proefkolonie, neem ik de medaille-uitreiking van 31 augustus 1824 ook nog even mee.
































LEGE BLADZIJDE voor root
LEGE BLADZIJDE voor SUBmap