Naar het overzicht
van stukken over de proefkolonie





Stephanus Molewijk zit een tijdje in het onderwijs maar volgt dan zijn vader op en blijft daarna tot zijn dood vrije kolonist

Stephanus Molewijk is zeventien jaar als hij op 31 oktober 1818 met zijn ouders op de proefkolonie aankomt. Hij heeft een flirtage met het onderwijs die uiteindelijk niet goed afloopt. Maar zijn nageslacht blijkt heel vaak ook die richting op te gaan !

We horen voor het eerst over zijn activiteit in het onderwijs in een brief van 25 september 1826 van de adjunct-directeur voor het onderwijs Jan Hessels van Wolda, zie hier. Uit de bijlage daarbij blijkt dat hij ondermeester is geweest bij hoofdonderwijzer Jacob Cornelis Mulder van de school in Frederiksoord. Hoe lang hij dat werk dan al doet is niet bekend.

Bijschoolhouder

Hij wordt als zodanig genoemd in het jaarverslag over het koloniale onderwijs van april 1825 tot april 1826, zie hier. Uit de hiervoor genoemde brief echter blijkt dat hij na april 1826 en voor september 1826 bijschoolhouder is geworden van de eerste bijschool van kolonie 2, Wilhelminaoord.

Op de pagina van het loongebouw blijkt dat hij daarmee in 1828 behoort tot de vierde klasse van onderwijzers en vanaf 1832 tot de vijfde klasse, allebei met een loon van 200 gulden per jaar.

Huwelijk

Blijkbaar is dat genoeg om een gezin te onderhouden en hij treedt op 8 augustus 1828 in het huwelijk met Maria Magdalena Horst, dochter van de huisverzorger Horst over wie nog een pagina volgen zal. Hun precieze gezinsgegevens komen verderop.

CarriŤrebreuk

Aan het bijschoolhoudersschap komt een einde als de directeur op 8 maart 1832 schrijft dat Stephanus 'van tijd tot tijd zich in sterken drank te buiten gaat', zie deze pagina. Volgens Stephanus wordt hij daartoe gewoonlijk door 'zijnen ouden vader' verleid. Het heeft geleid tot wangedrag in een kroeg, waarbij 'er twist en vechterij heeft plaats gehad'.

Op 8 juni 1832 wordt daarom besloten dat hij ondermeester wordt bij het bedelaarsgesticht aan de Ommerschans. Voor een ondermeesterloontje en dat is maar 104 gulden per jaar. Hij staat wel als zodanig in het mapje '1832' van de personeelsregisters in invnr 1007, maar is doorgekrast. Volgens folio 7 van het personeelsregister met invnr 997 loopt hij 3 september 1832 weg van de Ommerschans en wordt hij als ontslagen beschouwd.

Huttendorp

Daarna woont hij met echtgenote en twee kinderen in zeer armoedige omstandigheden in 'de hutten onder Noordwolde'. Tot hij, waarschijnlijk in samenspraak met zijn vader, een brief schrijft aan de subcommissie van weldadigheid te Arnhem.

Die brief is (nog) niet teruggevonden, wel de brief dd 12 juni 1834 waarmee Arnhem aan de permanente commissie verzoekt om aan zijn verlangen (om zijn vader op te volgen als vrije kolonist) te voldoen. Invnr 149 scan 165. Zie helemaal bovenaan de pagina hoe de scans te bereiken zijn.

Groote weldaad

Zoals gebruikelijk vraagt de permanente commissie advies aan de directeur. Die reageert op 26 juni 1834, invnr 149 scan 426. Hij denkt dat Stephanus 'niet geheel ongeschikt' is als vrije kolonist, te meer nog 'daar hij buiten de kolonien in behoeftige omstandigheden verkeerende, zijne plaatsing als eene groote weldaad beschouwen zal'.

Het wordt dus goedgevonden en per 21 juli 1834 betrekken Stephanus, zijn echtgenote en hun twee kinderen hoeve nummer 5 als hoofdbewoners, met zijn vader, zus Francina Louiza Christina Molewijk en het kind van zus Antje, Sophia Gerhardina Molewijk, als ingedeelden.

Ze staan in het stamboek Frederiksoord met invnr 1348 op scan 7, daarna invnr 1349 scan 6, dan invnr 1350 scan 6 en invnr 1351 scan 7. Vanuit deze inschrijvingen neem ik de gezinsgegevens over:

Gezinssamenstelling

Stephanus Molewijk is geboren 24 augustus 1801 te Arnhem. Hij is net als de rest van het gezin hervormd. Hij is getrouwd met

Maria Magdalena Horst, geboren 6 december 1804. De stamboeken vermelden de volgende kinderen:

Johannes Stephanus Molewijk, geboren 10 april 1829 te Weststellingwerf (toen vader Stephanus daar nog bijschoolhouder was),
Johan Hendrik Zierhorst Molewijk, geboren 2 april 1831 te Weststellingwerf,
Gerrit Hermanus Molewijk, geboren 30 juli 1834 (dus 9 dagen nadat ze de hoeve in Frederiksoord betrekken),
Maria Johanna Molewijk, geboren 6 februari 1837,
Johannes Jacobus Molewijk, geboren 8 augustus 1839, maar hij overlijdt al 20 januari 1840,
Johannes Jacobus Molewijk, geboren 20 februari 1841,
Maria Magdalena Molewijk, geboren 2 mei 1845.

Gebeurtenissen 1835-1840

■ Vader Johannes Molewijk verlaat 14 maart 1835 met ontslag de koloniŽn. Ik heb een notitie dat hij 6 maart 1840 te Steenwijk overlijdt, maar ik kan niet terugvinden waar die informatie vandaan komt. Als het klopt heeft hij vermoedelijk bij dochter Gerhardina gewoond, want zoals op diens pagina vermeld woont die dan in Steenwijk.

■ Zus Francina Louiza Christina Molewijk krijgt 5 juli 1836 drie maanden verlof om te proberen in de gewone maatschappij een baan te vinden. Zie de regeling waar dat op gebaseerd is. Het lukt blijkbaar want ze keert niet meer terug.

■ Bij de tuchtraad van 11 januari 1840 krijgt Sophia Gerhardina Molewijk (de dochter van Antje) een 'ernstige vermaning' wegens 'traagheid in de katoenfabrijk'. Het staat vermeld op deze pagina, maar ik heb helaas geen transcriptie van die zitting.

■ Daarna gaat Sophia Gerhardina Molewijk op 21 oktober 1840 over naar hoeve 22 bij de bejaarde kolonist Rangen en echtgenoot. Waarom dat is weet ik niet, misschien is er ruzie thuis, misschien is er bij Rangen huishoudelijke hulp nodig. Ze gaat 22 juli 1841 over naar hoeve 44 bij de kolonistenweduwe Verhoeks. En op 28 april 1842 keert ze terug bij haar familie op hoeve 5.

Gebeurtenissen 1840-1845

■ Op 27 augustus 1842 komt Johanna Jacoba Smitsart bij hen inwonen. Zij is de moeder van Maria Magdalena Horst en staat te boek als de weduwe Horst omdat haar man een maand ervoor is overleden.

■ Op 14 september 1843 gaat Sophia Gerhardina weer naar een andere hoeve. Dit keer komt ze niet meer terug, maar zal ze bij wisselende kolonistengezinnen in huis komen. Daarbij wordt ze ook twee keer ingedeeld bij haar nicht Gerhardina Molewijk, dus de zus van haar moeder, zie daarvoor de pagina van Gerhardina.
Uiteindelijk zal Sophia Gerhardina op 31 december 1847 met ontslag de kolonie verlaten.
Met een duidelijk doel, want een maand ervoor is van de kolonie gedeserteerd Jacobus Havers. Hij is geboren 20 april 1814, hij komt uit Den Haag en hij is twee jaar in de kolonie geweest op kosten van ene J.van Reijendam uit diezelfde stad die daarvoor 60 gulden per jaar betaalt via een E-contract. Uitleg over E-contracten staat op deze pagina.
Sophia Gerhardina Molewijk en Jacobus Havers treden 7 maart 1848 te Vledder met elkaar in het huwelijk. Zeven maanden later wordt te Dordrecht hun eerste kind geboren.

■ In het jaarverslag over het koloniale onderwijs in 1844, zie hier, schrijft de 'opziener der scholen' op 15 januari 1845 over de school in Frederiksoord:
'De bekwame onderwijzer J.D. Aukes, ijverig geholpen door zijnen ondermeester J.S. Molewijk... (...)'
Blijkbaar is zoon Johannes Stephanus Molewijk het onderwijs ingegaan.

Gebeurtenissen 1845-1850

■ Op 5 januari 1849 overlijdt Johanna Jacoba Smitsart weduwe Horst.

■ Op 31 mei 1849 moet zoon Johannes Stephanus Molewijk in militaire dienst. Op 1 september 1849 is hij daarvan terug en dan gaat hij op 28 februari 1850 naar het tweede gesticht te Veenhuizen als ondermeester op de school daar. Hetzelfde werk als hij, zie hier boven, in Frederiksoord al gedaan had.
Op 22 februari 1853 bij agendapunt 10 besluit de permanente commissie dat hij met ontslag van de kolonie af mag. Dat moet zich bevinden in invnr 745 (geen scans), waar waarschijnlijk zal blijken dat het op zijn eigen verzoek is, want hij vertrekt 26 februari 1853 en anderhalf jaar later trouwt hij als 'schoolonderwijzer' te Pesse (Ruinen).

Gebeurtenissen 1850-1855

■ Op 30 november 1852 krijgt zoon Gerrit Hermanus Molewijk drie maanden verlof om buiten de kolonie een baan te zoeken en hij keert niet meer terug. Volgens de kolonistendatabase is hij voor die tijd ook actief geweest in het koloniale onderwijs. Als hij in 1861 trouwt met een dochter van de opziener der katoenweverij in Frederiksoord is hij van beroep 'onderwijzer' en bij zijn overlijden in de twintigste eeuw is hij 'hoofd der school' te Groningen. Blijkbaar hebben de zoons toch iets overgehouden aan de tijd dat vader Stephanus Molewijk in het onderwijs zat.

■ Op 31 januari 1853 verlaat zoon Johan Hendrik Zierhorst Molewijk de kolonie. Hij blijft wel in de buurt, want hij trouwt een paar jaar later te Weststellingwerf met een dochter van de timmermansbaas van de kolonie. Als die echtgenote overleden is trouwt hij een andere dochter van de timmermansbaas.

Gebeurtenissen 1855-1860

■ Op 19 juni 1858 vertrekt dochter Maria Johanna Molewijk om 'te gaan dienen', maar ze is 25 augustus 1858 weer terug en gaat pas met ontslag op 2 maart 1859. Zij trouwt een kolonist en wordt kolonistenvrouw in Willemsoord.

Na 1859 staan ze in de stamboeken invnr 2999 op scan 2, invnr 3000 op scan 3, invnr 3001 op scan 16 en invnr 3002 op scan 16.

■ Als in 1860 de kolonisten tijdelijk worden onderverdeeld in arbeiders (die geen eigen stukje land hebben) en vrijboeren wordt Stephanus Molewijk tot de laatste categorie gerekend.

Gebeurtenissen 1860-1865

■ Op 26 juni 1862 gaat dochter Maria Magdalena Molewijk met drie maanden verlof, maar op 1 september 1862 is ze weer terug, waarna ze op 1 juli 1863 de kolonie met ontslag verlaat.

■ Op 24 maart 1865 verlaat de laatste die nog in huis is, zoon Johannes Jacobus Molewijk de kolonie. Hij trouwt die dag met een dochter van Adriaan Hendrikse, voormalig onderdirecteur te Wateren en nu winkelier in de kolonie, zie hier.

■ Op 13 december 1865 worden Stephanus en echtgenote overgeplaatst naar hoeve 60, zie de locatie op dit kaartje. Dus waar tegenwoordig het Dorpshuis staat.

Tot slot

Op 1 januari 1870 nemen ze een kleinzoon, een zoon van Johan Hendrik Zierhorst Molewijk, tijdelijk in huis. Hij heet net als zijn grootvader Stephanus Molewijk, is 10 maart 1857 geboren in 'de hutten onder Noordwolde' en blijft bij zijn grootouders tot 1 mei 1874. Dan gaat hij naar Paasloo als onderwijzer. Later is hij actief in Noordwolde en vanuit die plaats meldt men mij: 'Hij komt in 1877 als hulponderwijzer naar Noordwolde. Hij wordt in 1892 benoemd als schoolhoofd en neemt na die benoeming in het dorp Noordwolde een zeer vooraanstaande positie in. "De Harmonie" behoort onder zijn leiding tussen 1910 en 1916 tot de beste koren van Friesland. Hij is op 30 december 1936 overleden in Noordwolde en wordt op 2 januari 1937 begraven.'

Op 6 augustus 1877 overlijdt Stephanus Molewijk, 75 jaar oud. Op 18 augustus vertrekt Maria Magdalena Horst dan met verlof. Ik neem aan dat ze bij een van de kinderen gaat wonen. Ze overlijdt te Weststellingwerf op 17 januari 1780, ook 75 jaar oud.


Zie ook de archiefstukken over de familie Molewijk uit de beginperiode of de notities over latere gebeurtenissen of de lotgevallen van Antje Molewijk of de terugkeer op de kolonie van Gerhardina Molewijk of ga naar de overzichtspagina van de familie Molewijk.