Diverse stukken over de kolonie Veenhuizen 1823-1859


Er staan her en der en overal op de site al stukken over Veenhuizen, zoals bij de weeskinderen, bij het onderwerp onderwijs en bij het onderwerp geneeskunde. Belangstellenden worden vriendelijk aangespoord daar eens te gaan shoppen.
Maar Ik heb een aantal stukken over die meer algemeen van aard zijn en die ik daar niet kwijt kan en die worden op deze pagina's geplaatst.


■ De eerste grondaankopen in de buurtschap Veenhuizen beginnen 21 november 1822, gaan door 22 en 23 november en 16 december 1822, waarna er wordt gepauzeerd.

■ Op 28 november maakt Johannes van den Bosch melding van die grondaankopen en op 19 december 1822 zendt hij de contracten naar Den Haag met een toelichting.

■ Op 18 februari 1823 stuurt Johannes van den Bosch vanuit Drenthe zijn plannen voor de nieuw te stichten kolonie Veenhuizen. Hij slaat opzienbarende nieuwe wegen in.

■ Op 7 april 1823 wil Johannes van den Bosch het bestek voor het te bouwen gesticht zenden als men hem komt vertellen dat het nog niet klaar is. dus wordt het 8 april 1823.

■ Een transcriptie van dat bestek staat elders op de site. Het is teruggevonden in het Rijksarchief te Brussel, maar helaas, helaas, zonder de bijgaande bouwtekening.

■ Die dagen begint ook het werk aan de Kolonievaart. Op 8 april vraagt directeur Visser toestemming te mogen beginnen met graven en op 12 april 1823 volgt het contract.

■ Johannes van den Bosch zit 'tot de oren toe in het werk' als hij in een brief dd 19 april 1823 probeert zoveel mogelijk rond de nieuwe kolonie Veenhuizen geregeld te krijgen.

■ Op een niet ingevulde datum in april en op 30 mei 1823 worden er weer 'boerenplaatsen' gekocht in Veenhuizen, met 'alle daarbij behoorende hooi-, bouw- en weidelanden'.

■ De directeur wordt 5 juni 1823 lyrisch en ontroerd als hij de bedrijvigheid in het eerst zo rustige Veenhuizen ziet en hij wil graag 'een steen met mijn naam voorzien' plaatsen.

■ Op 15 en 16 september 1823 worden de volgende grondaankopen in Veenhuizen gedaan. Het gaat vaak om bezittingen die door overerving in diverse stukken zijn opgeknipt.

■ Op 18 september 1823 wordt besloten tot:
● de aanbesteding nog in dit jaar van den aanbouw in het volgende vroege voorjaar van nog 2 instituten te Veenhuizen
● de aankoop van raapkoekenmeel en schapen, ter verkrijging van mest voor de tot den winterkoornverbouw bestemde gronden te Veenhuizen
● de uitbesteding van de bouw van 7 boerenwoningen te Veenhuizen aan H. Wind
● het doen oprigten van vier hoofdgebouwen voor het etablissement te Veenhuizen, als Turfschuur, Wasscherij, Bakkerij, Smeede- en Hoedemakerij
● maatregelen om de vervening in Veenhuizen ter hand te kunnen nemen.
Deze besluiten zijn bereikbaar onderaan deze pagina onder het kopje 'Diverse besluiten 1822 - 1829, inventarisnummer 988'.

■ Op 14 november 1823 wordt wat er tot nu toe te Veenhuizen gebouwd is bij de Bataafsche Brandwaarborg Maatschappij te Katwijk tegen brand verzekerd.

Arbeiders

■ De plannen van Johannes van den Bosch met Veenhuizen houden in dat de gestichten deels bewoond worden door 'arbeidershuisgezinnen'. Enkele algemene opmerkingen.

■ Op 8 november 1823 wordt vastgesteld hoe de plekken voor arbeidershuisgezinnen toegewezen gaan worden. De directeur wil dat ze niet allemaal tegelijk komen.

■ Ook op 8 november 1823 wordt vastgesteld het 'Concept Besluit Huishoudelijke Inrichtingen voor het Instituut te Veenhuizen'. De transcriptie is in 2-en geknipt.

■ Op 20 december 1823 komen de eerste arbeidershuisgezinnen aan. Ze worden geadministreerd in het stamboek van het eerste gesticht met invnr 1571, zie deze pagina.

■ Een dag eerder, 19 december 1823, is de bakkersbaas Gerben Martens de Vries uit Workum aangekomen. Door onduidelijkheden over zijn functie vertrekt hij na vier jaar.

■ De directeur der koloniŽn geeft op 26 december 1823 zijn eerste indrukken van de nieuwe koloniebewoners. Hij denkt dat hun transport ook efficiŽnter kan.

1824

■ Op 2 maart 1824 meldt de directeur de uitkomst van de aanbesteding van het tweede en derde gesticht en een dag later wat er voor die gebouwen al aan hout en stenen gekocht is.

■ Op 14 maart 1824 schrijft de directeur vooral over het aftappen van water uit het Elsmeer en de plek waar de sluis in het nieuwe kanaal (dus de Kolonievaart) moet komen.

■ Op 31 maart 1824 worden tegen brand verzekerd zes boerderijen bij het eerste gesticht te Veenhuizen plus de daar bij gebouwde smederij, wasserij en bakkerij, mťt plaatsbepaling.

■ Zijne Majesteit koning Willem I stelt op 6 april 1824 een jaarlijks bedrag van 1800 gulden ter beschikking als salaris voor een in Veenhuizen aan te stellen dominee.

■ De komst van de eerste tweehonderd kinderen van het Aalmoezeniershuis in Amsterdam op 21 augustus 1824 leidt tot het ontslag van de over hen aangestelde zaalopziener.

■ De permanente commissie realiseert zich 4 september 1824 dat ze iets vergeten is. Het terrein van de kolonie Veenhuizen moet afgebakend met jachtpalen!

■ September 1824 dreigt de eerste boekhouder van het eerste gesticht de laan uit te vliegen, maar hij weert zich manmoedig met een smeekschrift en diverse verklaringen.

■ Op 6 en 8 oktober 1824 komt Stephanus van Roijen met een list 'betrekkelijk het vaarwater van de Heer Feenstra'. Hij stippelt uit hoe ze het moeten spelen.

■ Op 12 oktober 1824 worden tegen brand verzekerd het tweede en derde gesticht te Veenhuizen, plus bij het eerste gesticht hooibergen, schapenhokken en wijkmeesterhuizen.

■ Op 3 november 1824 wordt het tweede gesticht gekeurd en in orde bevonden. Er is iets met 'panneelluiken' en een gang teveel, maar dat mag geen naam hebben.

■ Een op 22 november 1824 gesloten contract met de eigenaren van het Leekster en Zevenhuizer Hoofddiep zal tot irritatie van die eigenaren tot helemaal niks leiden.

■ Er wordt het hele jaar al gewerkt aan aankoop van de 'Appelscher Boeren Veenen' en op 8 december 1824 meldt Stephanus van Royen hoe groot dat gebied is.

■ De gedrukte circulaire van 23 december 1824 met de verdeling van de plekken voor arbeidersgezinnen in het 2de en 3e gesticht, levert veel commentaar vanuit Bolsward.

■ De directeur der koloniŽn doet 28 december 1824 een voorstel voor welke prijzen landbouwprodukten van de hoevenaars worden overgenomen.

1825

■ De directeur doet 6 januari 1825 slechts kort verslag van 'mijne bevinding te Veenhuizen'. Niet veel weeskinderen verdienen de kost en het derde gesticht is afgebouwd.

■ Op 5 februari 1825 schrijft de directeur der koloniŽn over de plannen om na het eerste gesticht ook de andere gestichten te laten bewonen, met veel gedoe met personeel.

■ Een maand later, 12 maart 1825, is in het magazijn van het tweede gesticht bijna 'al het nodige tot den ontvangst van eene geheele bevolking voorhanden'.

■ Op 15 en 17 maart 1825 vindt de laatste grondaankoop in Veenhuizen plaats. Ook de meest versplinterde bezittingen zijn nu in handen van de Maatschappij van Weldadigheid.

■ De directeur der koloniŽn zendt op 19 maart 1825 een lijstje naar de permanente commissie van de mensen die tot hoevenaar bij het eerste gesticht zijn aangesteld.

■ Pastoor Doorenweerd uit Kampen toont zich 25 april 1825 zeer ongelukkig dat roomse kinderen onder zijn handen zijn weggerukt terwijl er in Veenhuizen geen pastoor is.

■ Op 9 mei stuurt de directeur de tekst voor de advertentie voor de aanbesteding van de roomse kerk en pastorie en op 26 mei 1825 stuurt hij de resultaten van de aanbesteding.

■ De directeur stuurt 30 juni 1825 de resultaten van de aanbesteding van de protestantse kerk en pastorie in Veenhuizen plus diverse andere kleine bouwprojecten.

■ De directeur vertelt de permanente commissie op 22 oktober 1825 over zijn ervaringen te Veenhuizen. Tegenvallende landbouw, bankjes om de voeten te steunen en mutsen.

■ Op 2 december 1825 meldt de directeur drie zaken uit Veenhuizen: ontslag van winkelier Klaassen, het vinden van een moordenaar onder de bevolking en de export van turf.

■ Er is gebrek aan petten, vooral in Veenhuizen. Waarnemend directeur Falck onderzoekt 11 december 1825 de voor- en nadelen van petten van zeehondenvel of van wol.

■ Rond 20 december 1825 raakt veldwachter Paulus van Dompselaar in de problemen tijdens een verlof en wendt hij zich tot 'Lieve Doorlugtige Hoogheid' prins Frederik.

■ Ene Jacob Jans Vogelzang die een boerenplaats te Veenhuizen heeft verkocht, merkt dat de koloniŽn slechts van betalen zijn. Dan maar, 21 december 1825, naar de rechter,

1826-1828

■ De directeur doet 17 februari 1826 het briljante voorstel om getrouwde bedelaars in gezinsverband te laten wonen in Veenhuizen. Het spaart nog geld uit ook!

■ Vanuit het land worden in het wilde weg groepen mensen naar Veenhuizen gestuurd. Dat wordt chaos en in februari 1826 worden zulke groepen resoluut de toegang geweigerd.

■ Op 16 maart 1826 worden tegen brand verzekerd huizen voor onderdirecteurs en wijkmeesters en de protestantse en rooms-katholieke kerken met de pastorieŽn.

■ Op zaterdag 22 april 1826 laat men de 'gelden voor de lopende week' voor VH-1, 500 gulden, bezorgen door een bedelaar-veldwachter. Die gaat er met de poet vandoor.

■ Bij het in juli 1826 overbrengen van bedelaars van de Ommerschans naar Veenhuizen lopen er nog al veel weg. Het komt door het lakse personeel van de Ommerschans.

■ De directeur doet 11 november 1826 verslag van de gezondheidstoestand in Veenhuizen: rode loop, ontmoediging bij de geneesheer en een amputatie wegens slagaderbreuk

■ Een zaalopziener snijdt december 1826 van uit twee banen bestaande nieuwe lakens een halve baan af en maakt zo van drie lakens vier lakens. Zie bij 'Braaksma' op deze pagina.

Een begroting voor een 'verwerij' in de kolonie Veenhuizen, gedateerd 18 September 1828. Ik denk niet dat het uiteindelijk doorgegaan is.

■ Een 'kortelijke' rapportage van een bezoek aan Veenhuizen door de directeur op 19 september 1828, waarbij hij ook de looneisen van dokter Sasse overbrengt.

■ Burgemeester Tonckens van Norg vraagt zich 26 september 1828 af of de nieuw aan te leggen begraafplaats in zijn plaats ook bewoners van Veenhuizen moet bergen.


Over de crisis in de gezondheidstoestand van wezen in het 3de gesticht Veenhuizen in 1829 zijn zoveel stukken en rapporten dat ik er een apart overzicht van gemaakt heb.


1829-1840

■ De directeur der koloniŽn doet op 10 januari 1829 verslag van een bezoek aan Veenhuizen, loopt diverse zaken langs, rapporteert een geweldincident en bespreekt met dokter Sasse een sollicitant.

■ Dominee Johannes Heersprink meldt op 29 januari 1829 een schreeuwend gebrek aan 'Kerk- en onderwijsboeken'. Meer dan de helft van zijn catechisanten heeft geen 'vraagboeken'.

■ Net als begin januari schrijft de directeur der koloniŽn ook op 6 februari 1829 een verslag van zijn bezoek aan Veenhuizen, waarbij hij alle facetten van het leven daar langsloopt.

■ Op 16 februari 1829 sturen de 'kerkmeesters der Protestantsche gemeente te Veenhuizen' naar de permanente commissie de begroting voor de Hervormde Gemeente Veenhuizen in 1829.

■ Van het rapport van de directeur over Veenhuizen van 6 maart 1829 heb ik slechts fragmenten. De gezondheidstoestand is buitengewoon gunstig en waterzuiveringsapparaten zijn simpel te maken.

■ Op 12 maart 1829 stuurt de directeur wat stukken naar de permanente commissie waaruit blijkt dat er prenten gemaakt zijn en het oude tuchtreglement voor wezen naar Den Haag gaat.

■ Op 9 april 1829 een kort gehouden verslag van Veenhuizen. In het eerste gesticht is plaats gemaakt voor nieuw aankomende weeskinderen. Verder de koornmolen, het karnen en het vee.

■ De pastoor van Veenhuizen wil gezien de afstanden binnen zijn parochie graag een paard, maar de permanente commissie weigert 17 juni 1829 daarvoor te betalen.

■ Twee employťs van Veenhuizen beginnen op 6 en 9 september 1829 omstandig uit te leggen hoe verslingerd ze zijn aan de jacht en waarom ze in de kolonie willen jagen.

■ Op 19 september 1829 wendt burgemeester Tonckens van Norg zich tot Gedeputeerde Staten over de problemen met de in 1823 overhaast gegraven Kolonievaart.

■ Blijkbaar zijn er aparte washuizen gebouwd bij het tweede en derde etablissement, want die worden op 14 augustus 1830 tegen brand verzekerd.

■ Bij het verslag op 9 april 1832 van zijn bezoek aan Veenhuizen meldt de directeur dat de vaart watergebrek heeft en de zaalopziener Van der Eijnde een koloniste heeft bezwangerd.

■ In het jaarverslag over 1833 schrijft de directeur ook een stukje over 'de houtpoting en het houtgewas over 1833', waarin we kunnen lezen dat bij het 3e gesticht 31,000 elzen en 2,700 berken zijn gepoot.

■ Bij een verslag over Veenhuizen op 14 december 1833 maakt de directeur melding van de bevestiging van dominee Van Rinteln en de aanvaarding van zijn functie van de geneesheer HuŽt.

■ Een verslag over Veenhuizen van de directeur van 31 januari 1834 waarbij hij zijn aandacht vooral richt op het werk in de diverse 'fabrieken'. En op de hekken in het eerste gesticht.

■ Adjunct-directeur Poelman van het eerste gesticht heeft een beter voetpad laten aanleggen voor kinderen die naar de kerk gaan. Zonder eerst te vrage4n, maar het is 22 februari 1834 goed.

■ Op 27 mei 1834 wordt alles wat er de afgelopen jaren te Veenhuizen bijgebouwd is, tegen brand verzekerd. Een lange lijst met veel informatie over de inrichting van het terrein.

■ In het verslag van de directeur van 13 juni 1834 lijkt hij wat geÔrriteerd dat er niet wat bijgebouwd wordt. 115 hangmatten worden noodgedwongen door TWEE weeskinderen beslapen.

■ Een onbekende heeft een verslag gemaakt van de viering van Koningsdag 24 augustus 1834 in de kolonie Veenhuizen, welk verslag volgens een bijschrift is geplaatst in de Groninger Courant.

■ Op 10 december 1834 stelt directeur Van Konijnenburg voor om ook de volwassenen in hun hangmatten te voorzien van matrassen in plaats van een losse opvulling van stro.

■ De directeur stelt 3 februari 1835 voor de smederij te verplaatsen van het tweede gesticht naar het derde gesticht, zodat die dichterbij de wagenmakerij is. Waarschijnlijk gaat het niet door.

■ Op 21 februari 1835 doet de directeur verslag van zijn bezoek aan Veenhuizen. Weven bij het eerste gesticht gaat goed, koeien van Ommerschans naar Veenhuizen, fabrikesbaas Klunt gestoken en meer.

■ Twee schapenhokken die gezien het verzekerde bedrag best groot moeten zijn en wier plaats vrij exact bepaald is, worden 18 april 1835 tegen brandschade verzekerd.

Een verslag door de directeur van zijn laatste bezoek aan Veenhuizen op 3 juni 1835. Wevers onder een pannendak, twaalf knechten in de klompenmakerij, de landbouw, het vee, enzovoort.

■ Adjunct-directeur van het derde gesticht Sikke Berends Drijber onderhandelt met diverse betrokkenen over een vaarverbinding tussen Veenhuizen en Friesland. Op 13 juni 1836 doet hij verslag.

■ Blijkbaar zijn er nu twee waterhuisjes in het tweede gesticht, want ze worden op 29 juli 1837 tegen brand verzekerd. Evenals onder andere een molenaarswoning.

■ Een in augustus 1837 door Gedeputeerde Staten van Drenthe opgestelde instructie voor de sluiswachter van het sluisje tussen de Norgervaart en de Veenhuizense Vaart.

■ Bij het bezoek van de directeur aan Veenhuizen in maart 1838 dwingt het lang aanhouden van de winter en de huidige nachtvorsten tot aanpassingen in het landbouwbeleid.

■ Op 23 juli 1838 wordt de bakkerij bij het tweede gesticht herverzekerd terwijl ook onder meer een smederij en wagenmakerij en een tent(?) tegen brand worden verzekerd.

■ Als de rooms-katholieken vanaf Ī 1836/1837 een orgel in hun kerk hebben, wordt dominee Kornelis van Rinteln vreselijk jaloers. Op 2 februari 1840 ligt er een plan voor een protestants orgel.

Klein gedeelte van het verslag van de directeur over Veenhuizen, gedateerd 5 februari 1840, over ongelijkheid tussen bedelaars- en arbeidersgezinnen en voordracht Harbrecht-Van der Dooze.

De opstand van april 1840

De opstand van april 1840, deel 1: De eerste geluiden over de ongeregeldheden op 20 (2e Paasdag) en 21 april 1840 komen bij directeur Van Konijnenburg door een brief van adjunct Kluvers.

De opstand van april 1840, deel 2: Het verslag dat inspecteur der koloniŽn Wouter Visser geeft van de ongeregeldheden en met name van zijn eigen optreden daartegen.

De opstand van april 1840, deel 3: De omgeving is in rep en roer, blijkens brieven van de burgemeester van Norg en de gouverneur van Drenthe.

De opstand van april 1840, deel 4: De militaire veteranen zijn er blijkbaar helemaal klaar voor, want hun commandant, Johannes Thonhšuser, vraagt om extra munitie.

De opstand van april 1840, deel 5: Op 2 mei neemt de permanente commissie een aantal maatregelen, zo wordt de directeur van zijn verlof teruggeroepen.

De opstand van april 1840, deel 6: Een andere maatregel is om de adjunct-directeur van de vrije koloniŽn tijdelijk het beheer over het 2de gesticht te geven. Hij pruttelt tegen.

De opstand van april 1840, deel 7: Weer een andere maatregel is om inspecteur Visser naar Veenhuizen te sturen vanwaar hij verslag doet.

De opstand van april 1840, deel 8: Adjunct-directeur Kluvers begrijpt dat de bedoeling is hem de laan uit te sturen en reageert daarop met meerdere brieven.

De opstand van april 1840, deel 9: Dwars door dit alles loopt dat er plannen zijn de zaalopziener Schaghen te ontslaan. Dat leidt tot andere verontruste brieven uit Veenhuizen.

De opstand van april 1840, tenslotte: Hoe het allemaal afloopt. Kluvers en Schaghen vliegen eruit, maar er mag niets naar buiten komen en het blijkt lastig de aanstichters voor de rechter te brengen.


1840-1842

■ Op 20 juli 1840 worden tegen brand verzekerd de 'nieuwgebouwde IsraŽlitische Kerk' en een gebouw 'ingerigt tot Katoen spinnerij en weverij door Stoom gedreven',

■ De nieuwe adjunct-directeur van het tweede gesticht krijgt 31 oktober 1840 ook te maken met een opstootje. Hij overweegt zelfs af te treden, maar laat zich overreden te blijven.

■ De zolders van het tweede gesticht zijn ingericht tot weverij en daarom wordt het pand op 12 november 1840 tegen een hoger bedrag tegen brand verzekerd.

■ Het gebouw van de nieuwe stoomspinnerij mag dan eerder in het jaar verzekerd zijn, maar op 23 november 1840 komt er een aanvullende verzekering voor de machines.

■ De poging tot valsemunterij december 1840 van de bedelaar Thomas Lambertus Hoff maakt een einde aan het gebruik van winkelkaartjes in Veenhuizen

■ Als de Tijdelijke Inspecteur der Godsdienstige Israelitische Scholen op 3 september 1841 het verslag van zijn inspectiereis publiceert, blijkt hij uiterst positief over de joodse gemeenschap in Veenhuizen.

■ Een van de regelmatige bezoeken van de directeur aan de kolonie Veenhuizen in februari 1842. Hij loopt alle vormen van landbouw- en industriŽle bedrijvigheid langs, met commentaar uit Den Haag.

■ Op 22 en 29 april 1842 wordt er nog een stuk land gekocht, niet zo heel groot, aan de weskant van de Norgervaart. De eerste grondaankoop sinds bijna twintig jaar.

■ Er is gebrek aan ruimte in Veenhuizen, zowel voor woonruimte als voor werkzaamheden. Directeur Van Konijnenburg schrijft er november 1842 een (slechts gedeeltelijk getranscribeerde) notitie over.

■ De directeur houdt het verslag van zijn bezoek aan de kolonie Veenhuizen in april 1843 dit keer kort. Winterrogge, zomerrogge, pramen met mest, katoen-spinnerij en een dronken zaalopziener.

De opstand van mei 1843

De opstand van mei 1843, deel 1: De directeur is net terug van een bezoek aan Veenhuizen als hij 9 mei 1843 bericht krijgt van een 'onaangename passage'. Opstand en vechten!

De opstand van mei 1843, deel 2: Twee dagen later, op 11 mei 1843, stuurt de directeur het volgende verslag vanuit Veenhuizen. Alles is onder controle.

De opstand van mei 1843, deel 3: Als de permanente commissie er op 24 juli 1843 over te spreken komt, blijkt de angst van adjunct-directeur Rensing voor haar oordeel onterecht.

De opstand van mei 1843, deel 4: Een week na het oproer schrijft Sophia Walraven een protestbrief: als dat het hier tegenswoordig gaat als dat het schande is.

De opstand van mei 1843, deel 5: Het oproer mondt uit in een rechtszaak in oktober 1843 waarvan ik geen transcriptie heb. De directeur maakt in een brief melding van een zeer forse eis: de doodstraf.

De opstand van mei 1843, deel 6. De juridische afwikkeling van de ongeregeldheden zal de Maatschappij wel bevallen. Een samenvatting staat elders op de site.

1844 en verder

■ Er zijn tekorten in de magazijnen. De directeur rapporteert 8 februari 1844 dat de eindbeslissing daarover nogal nadelig uit valt voor de magazijnmeester De Lange.

■ Van het zeer lange verslag van het bezoek van de directeur in maart 1844 heb ik alleen transcriptie van de gedeelten over proefnemingen met de stoomspinnerij. En iets over de directeur daarvan.

■ Een kortgeleden ontslagen bedelaarskolonist komt juni 1844 met beschuldigingen over onzedelijk gedrag van employťs bij het tweede gesticht te Veenhuizen. De directeur gaat op onderzoek.

■ Op 31 juli 1844 moet de directeur melding maken van een ongeluk in de stoomspinnerij. En niet zo'n kleintje ook, het moet een enorme knal geweest zijn, alles is ontzet.

■ Bij de brandverzekering van 19 augustus 1847 zit een overzicht ven de verzekering van de in vruchtgebruik verkregen panden die sinds 1843 eigendom zijn van de Staat. Dit stuk geeft een COMPLEET OVERZICHT van alle gebouwen te Veenhuizen.

■ Op 11 augustus 1849 worden tegen brandschade verzekerd een kosterswoning bij de rooms-katholieke kerk en arbeiderswoningen bij het eerste en derde gesticht.

■ Bij de nieuwe schapenhokken worden nu steeds herderswoningen aangebouwd, blijkt uit de verzekering tegen brandschade van 24 november 1853.

■ Een transport van bedelaars van de Ommerschans naar Veenhuizen op 11 juli 1855 leidt tot ernstige ongeregeldheden te Meppel, 'dat alles bloed was wat men zag'.


Lege bladzijde