De aandelen in de Bataafsche Brandwaarborg Maatschappij te Katwijk geven informatie welke gebouwen er in de koloniŽn stonden en soms vanaf wanneer en waar ze stonden

Laat ik uit de titel van deze pagina eerst maar het 'wanneer' pakken, want dat is het meest simpel: een perceel wordt niet tegen brand verzekerd als het nog niet gebouwd is. Als je over een pand meer wilt weten kun je vanaf de verzekeringsdatum gaan terugzoeken in de post en de besluiten.

En bij meer over een pand weten moet natuurlijk ook gekeken naar de de som waarvoor het verzekerd wordt. Dat geeft, vooral als je het vergelijkt met andere panden, een indicatie voor de omvang ervan.

Het 'waar' is soms lastiger. Niet alle plaatsaanduidingen van gebouwen zijn altijd goed te begrijpen. 'Aan de Hoofdvaart tegenover de Israelitische kerk' is uitermate duidelijk, omdat het gebouw van die kerk er heden ten dage nog staat, maar 'aan het eind van de Boksloot' roept de vraag op wat met de Boksloot bedoeld wordt.Meerdere verzekeringspolissen naast elkaar houden kan soms uitkomst bieden.

Regelmatig worden panden aangeduid met 'gequoteerd met nummer X', of afgekort als 'geq. met nummer X'. Daar schieten we niet zoveel mee op, want er bestaat geen kaart waar al die nummers op staan.

Voor mensen die meer over de indeling van het terrein van de Ommerschans of Veenhuizen willen weten, kan ik de overzichten aanbevelen die hieronder genoemd worden bij de polis van 19 augustus 1847. Mensen die met de Ommerschans bezig willen, kunnen dat dan nog vergelijken met een lijst van vaste goederen die hier staat.

Dan eerst het archief, alles uit het Archief van de Maatschappij van Weldadigheid bij het Drents Archief, toegang 0186:

Inventarisnummers 1295 en 1296

Het interessantst zijn de invnrs 1295 en 1296. Officieel is invnr 1295 het 'Register van de aandeelen der Maatschappij van Weldadigheid in de Bataafsche Brandwaarborg Maatschappij voor derzelver Koloniale Gebouwen', en zitten de bijbehorende polissen in invnr 1296.

Maar er liggen ook enkele polissen los voorin het register in invnr 1295. Voor een volledig beeld moeten de twee invnrs samen genomen worden.

Ergens in de 20e eeuw heeft een goede geest (een archivaris?) de polissen in invnr 1296 per jaar in mapjes gedaan met op de omslag van de mapjes een beschrijving wat erin zit. De teksten op die mapjes heb ik allemaal en verder heb ik incidentele transcripties van polissen, gemaakt door mensen die mij hielpen met het verzamelen van informatie over Veenhuizen of de Ommerschans.

Inventarisnummer 1297

Inventarisnummer 1297 is ook interessant, bijvoorbeeld om met het voorafgaande te vergelijken, maar van dat invnr heb ik GEEN enkele  transcriptie, dus dat noem ik alleen ten behoeve van mensen die verder onderzoek willen doen. Er zitten in invnr 1297 twee stukken:

Nota van de in de Bataafsche BrandWaarborg Maatschappij verzekerde panden, van de Maatschappij van Weldadigheid
Dit is een in 1859 gemaakt (volgens het laatste vel) overzicht van verzekerde bezittingen in de VRIJE KOLONIEN, op volgorde van datum dat ze verzekerd zijn. Zal met de scheiding vrije en onvrije kolonien te maken hebben. Aangegeven wordt steeds ook wanneer de verzekering opgezegd zou kunnen worden. Eerste verzekeringneming is 1 mei 1823.
Op het laatste vel een overzicht van de afgelopen negen jaar betaalde premies.

Specificatie der bij de Bataafsche Brandwaarborg Maatsxhappij verzekerde panden, bij de Maatschappij van Weldadigheid zoo in eigendom als in vruchtgebruik bezeten wordende
Dit stuk is onderverdeeld in eerst de eigendommen, daarna de percelen in vruchtgebruik. In Ommerschans en Veenhuizen is bijna alles vruchtgebruik, dus dit overzicht is gemaakt NA 1843, toen de Staat alle gebouwen in de koloniŽn in eigendom kreeg en ze in vruchtgebruik aan de Maatschappij gaf.

Maar verder houd ik mij op deze bladzijde bij de invnrs 1295 en 1296. Ik heb die informatie gecombineerd met de brieven/notities over het afsluiten van brandverzekeringen.

Een chronologisch overzicht van alles wat ik heb met betrekking tot brandverzekeringen

(...)

Polissen 1 mei 1823

Op deze datum wordt alles wat er staat in de vrije koloniŽn Frederiksoord, Wilhelminaoord en Willemsoord en een gedeelte van de Ommerschans tegen brand verzekerd.

■ In Frederiksoord inclusief de 'Heerenbehuizing' bewoond door Johannes van den Bosch (= Huis Westerbeek), het magazijn annex bureau, de winkel, de bakkerij, het logement, het onderdirecteurshuis, het schoolgebouw en 94 kolonistenwoningen.

■ in Wilhelminaoord het onderdirecteurshuis, de school annex roomse kerk en pastorie, de spinzaal, de woning van de spinbaas en de schoolmeester, 111 kolonistenwoningen, de smederij.

■ in Willemsoord het onderdirecteurshuis, de spinzaal, het schoolgebouw, de woning voor de boekhouder en de directeur van de fabriek, 'eene colonisten woning genaamd het Huis ter Heide', 100 kolonistenwoningen, waaronder drie wijkmeestershuizen in Willemsoord en 63 kolonistenwoningen en ťťn wijkmeestershuis en ťťn boekhouderswoning in Willemsoord-Steggerda.

■ Van het gedeelte over de Ommerschans heb ik een transcriptie.

Polissen 14 november 1823

Op deze dag wordt tegen brand verzekerd:

■ Te Wateren het 'kruisgebouw ingericht tot een kweekschool' voor É3.200

■ Te Veenhuizen alles wat er tot nu toe gebouwd is, zie de transcriptie.

■ Te Ommerschans enkele grote boerderijen en wat er in 1823 is bijgebouwd binnen en rond de vesting, zie de transcriptie

■ Te Willemsoord 'een huisje en schuur genaamd het Koningrijk staande te Steggerda'.

■ Te Doldersum 25 kolonistenwoningen.

Plus enkele boerenbehuizingen te Appelscha, Ommen en Groot Wateren.

Polissen 31 maart 1824

Verzekerd worden zes boerderijen bij het eerste gesticht te Veenhuizen plus de daar bij gebouwde smederij, wasserij en bakkerij, met plaatsbepaling, zie de transcriptie.

Polis 12 oktober 1824

Verzekerd worden het tweede en derde gesticht te Veenhuizen plus bij het eerste gesticht zeven hooibergen, zeven schapenhokken en ťťn varkenshok, plus drie wijkmeesterhuizen die elk uit twee woningen bestaan, zie de transcriptie.

Correspondentie

Blijkbaar heeft directeur Visser commentaar gehad op een door hem ingeleverde lijst met gebouwen aan de Ommerschans, want hij schrijft op 14 januari 1825, invnr 72:

Verder aangaande de gebouwen te Ommerschans.
Dat de drie bedoelde panden bij het doen der laatste opgave nog niet bestonden, immers niet geheel waren afgewerkt, en dus door de Direktie te Ommerschans niet op hare bijzondere zoo min als door mij op de algemeene staat in nov. ll. ingezonden, konde worden gebragt; maar zullen op de eerdaags intezenden 3 maands staat der gebouwen voorkomen, dienende tot verdere inligting omtrent het vervaardigen derzelve, dat de magazijnskelder zonder mijne voorkennis was aangevangen bij gelegenheid van eene mijner voorgaande inspectien te Ommerschans en ik toen reeds mijn gevoelen of ongenoegen daar over den Heer Adjunkt Direkteur heb te kennen gegeven; niet tegenstaande er wezentlijke behoefte aan een zoodanig gebouw; het waschhuisje is naar mijn beter weten gebouwd met voorkennis van ZHEd≠Gest. den Heer 2e, terwijl eindelijk het veldwagtershuisje is eene vergroting of appropriering der loots of stal bij het huis van den ond. direkteur, tot eene woning.

Polissen 25 januari 1825

■ Diverse gebouwen op de Ommerschans worden, al dan niet opnieuw, tegen brand verzekerd, zie de transcriptie

Polis 26 april 1825

De schuur bij het Instituut te Wateren wordt voor 1600 gulden verzekerd.

Polissen 16 maart 1826

Verzekerd worden, deels opnieuw dus ter vervanging van een eerdere verzekering, de volgende panden:

■ Te Frederiksoord de woning van de algemeene boekhouder, de spinzaal, de school en 94 kolonistenwoningen.

■ Te Veenhuizen onder meer onderdirecteurshuizen, wijkmeesterwoningen, een bakkerij en de twee kerken, zie de transcriptie.

■ Te Ommerschans hooibergen, schapenhokken enzv, zie de transcriptie.

■ Plus een boerenhuis met twee losse schuren te Een en een boerenhuis met schuur te Weper onder Oosterwolde.

Polis 11 februari 1830

Opnieuw verzekerd te Ommerschans wordt 'een kerkgebouw ten gebruike der Gereformeerde en Roomsch Catholieke Gemeente en tot eene school met daarin staande, Banken, Tafels, Predikstoel en altaar, benevens een klein vertrek en daarbij staande Pastorij staande binnen de Ommerschans op den binnenwal Geq. met no 4 en zulks tot vermeerdering van hunne deelneming gegeven bij Akte van Aandeel G: No 639 perceel van dato 25 januari 1825', voor É1600.

Het was eerder verzekerd voor É3000, zie hier, dus nu is het voor É4600 verzekerd.

Polis 14 augustus 1830

Te Veenhuizen worden twee washuizen verzekerd, zie de transcriptie.

Polis 27 mei 1834

Verzekerd worden gebouwen in alle koloniŽn inclusief Wateren plus een boerderij te Smilde.

■ Van het gedeelte over de Ommerschans is een transcriptie.

■ Van het uitgebreide (35 percelen) gedeelte over Veenhuizen  is een transcriptie.

Polis 18 april 1835

Gebouwen in alle koloniŽn worden vezekerd.

■ Van het gedeelte over de Ommerschans is een transcriptie.

■ Van de twee percelen in Veenhuizen is een transcriptie.

Besluit

Op 6 maart 1837 N28 neemt de permanente commissie het besluit om uit te doen gaan een 'Aanschrijving om jaarlijks op te geven de veranderingen in de gebouwen ten dienste der aangifte voor de Brandwaarborg Maatschappij' (alleen vermelding, geen transcriptie).

Polis 29 juli 1837

Gebouwen in alle koloniŽn worden verzekerd.

■ Van het gedeelte over de Ommerschans is een transcriptie.

■ Van het gedeelte over Veenhuizen is een transcriptie.

Polis 23 juli 1838

Verzekerd worden gebouwen in nagenoeg alle koloniŽn, met ook de IsraŽlitische kerk met school en onderwijzerswoning in Willemsoord.

■ Van het gedeelte over de Ommerschans is een transcriptie.

■ Van het gedeelte over Veenhuizen is een transcriptie.

Polis 1 december 1838

Verzekerd worden een provoost in Wilhelminaoord en de tot katoenweverijen omgebouwde 'weefschuren' achter kolonistenwoningen in Frederiksoord, Wilhelminaoord en Willemsoord.

Polis 8 augustus 1839

Verzekerd worden gebouwen te Willemsoord en Ommerschans.

■ Van het gedeelte over de Ommerschans is een transcriptie.

Polissen 20 juli, 12 november en 23 november 1840

Verzekerd worden:

■ Te Wilhelminaoord een onderdirecteurshuis met schuur aan den Vrieschen Brug.

■ Te Ommerschans diversen, waaronder aangekochte panden en de weverij op zolder, zie de transcriptie.

■ Te Veenhuizen onder meer de Israelitische kerk en de stoomspinnerij, zie de transcriptie.

Polis 23 augustus 1841

Verzekerd worden gebouwen in alle koloniŽn, met op de Ommerschans 'een waschhuis staande op den binnenwal'.

Polis 2 januari 1846

Verzekerd worden gebouwen in alle koloniŽn, met in Wilhelminaoord de rooms-katholieke kerk en in de Ommerschans 'eene drooghuis, de eerste verdieping van steen en voorts van hout gebouwd en met pannen gedekt, voorzien van een kagchel welks pijpen door den zolder geleid zijn om het drogen te bewerkstelligen staande aan de oostkant van het gesticht'.

Polis 19 augustus 1847 / overzicht Veenhuizen en Ommerschans

Gebouwen in vrijwel alle koloniŽn worden verzekerd.

Bijgevoegd is een overzicht ven de verzekering van de in vruchtgebruik verkregen panden die sinds 1843 eigendom zijn van de Staat te Veenhuizen en Ommerschans. Deze stukken geven complete overzichten van alle gebouwen:

■ Te Veenhuizen, zie transcriptie.

■ Te Ommerschans, zie transcriptie.

Polis 11 maart 1848

Het ziekenhuis te Ommerschans wordt herverzekerd en een fabriekgebouw wordt bijverzekerd, zie de transcriptie.

Polis 11 augustus 1849

Verzekerd worden:

■ Te Veenhuizen arbeiderswoningen en een kosterswoning, zie transcriptie.

■ Te Ommerschans bouwmanswoningen en een lijkenhuisje, zie transcriptie.

Polis 9 november 1850

Verzekerd worden te Willemsoord een fabrieksgebouw aan de Kruisweg, een strafkamer in de nabijheid van de fabriek en een schuur.

Polis 8 december 1851

Verzekerd worden:

■ Te Frederiksoord de protestantse kerk met pastorie.

■ Te Willemsoord de protestantse kerk.

Polissen 24 november 1853

Verspreid over twee polissen worden verzekerd:

■ Te Wateren het schooltje te Groot-Wateren, een boerenbehuizing met losse schuur, waaraan een kolonistenwoning en een boerenbehuizing met schuur.

■ Te Willemsoord een dors en korenschuur in de 3e wijk.

■ Te Frederiksoord vijf kolonistenwoningen op het Hollandsche veen, een woning voor de boekhouder van de directeur tegenover het Huis Westerbeek, en een broodbakkerij met molenplaats en paardenstalling aan de Wipbrug over de vaart.

■ Te Veenhuizen diverse percelen, zie de transcriptie.

■ Te Ommerschans diverse percelen, zie de transcriptie.

Polis 17 september 1855

Verspreid over twee polissen worden verzekerd:

■ Te Frederiksoord twee kolonistenwoningen en een woning voor de adjunct-directeur, in de 3e wijk staande (de wpning van adjunct-directeur Hulst was namelijk in 1854 helemaal afgebrand, zie hier).

■ Te Wilhelminaoord vier kolonistenwoningen.

■ Te Willemsoord een koren- en dorsschuur in de 4e wijk en het Huis ter Heijde, met schuur en korenzolder.

■ Te Veenhuizen bij het derde gesticht een stenen veldwachterswoning, een houten brandspuithuisje, een schuur bij de katoenspinnerij en een turfschuur.

■ Te Ommerschans veldwachtershutten en een vergrote dorschschuur, zie transcriptie.