Naar het overzicht
van stukken over ONDERWIJS





14 september 1839: Van Wolda onderzoekt welke twaalfjarigen in de vrije koloniŽn van de dagschool vrijgesteld kunnen worden

Op verzoek van de directeur gaat de adjunct-directeur voor het onderwijs Jan Hessels van Wolda de scholen in de vrije koloniŽn langs. Welke leerlingen van twaalf jaar zijn er die 'zich met het geleerde eenigzins kunnen redden', zodat ze alleen nog naar de avondschool hoeven. En dus overdag op het land of in de weverijen kunnen werken. De directie wil zo veel mogelijk werkers, maar Van Wolda laat zich niet pushen.

Terloops maakt hij ook opmerkingen over het onderwijs in het algemeen. Het frequente schoolverzuim door bremzaad plukken en aardappels rooien, de door het lid van de permanente commissie dominee Gerrit Ruitenschild geuite wens om het gebed voorafgaand aan en de dankzegging na de schooldag STAANDE te doen, de vertimmerde schoolbankjes in Frederiksoord, de nieuwe functies van de onderwijzers Bak en Albertsma.

Het verslag wordt door directeur der koloniŽn gekopieerd en aan de permanente commissie verzonden. Die kopie bevindt zich in invnr 217 de scans 408 en verder. Voor de overzichtelijkheid heb ik er wat tussenkopjes ingezet.


Wateren den 14 September 1839

Op het ontvangen van UWEdG: missive van den 10e dezer heb ik mij wederom gespoed om de scholen der gewone koloniŽn te bezoeken, en die leerlingen, welke nagenoeg 12 jaren zijn, en zich met het geleerde eenigzins kunnen redden, van de verpligting tot de dagschool te ontslaan; - en ik heb de eer UWEdG: van mijne ervaring, bij die gelegenheid het volgende verslag te doen.-

Hoofdschool en twee bijscholen Willemsoord

De Onderwijzers van Willemsoord met welke kolonie ik begonnen ben, hadden van den Onder Directeur Hoving eene naamlijst van 24 kinderen en jongelieden ontvangen die voor de katoenweverij geschikt zouden zijn. Van dat aantal heb ik in de eerste plaats moeten afdoen, die leerlingen welke nog tot de laagste schoolklasse behooren, (dezulke die uitsluitend spellen en lezen leeren en nog niet kunnen schrijven of rekenen) en 11 in getal zijn, meerendeels nieuw aangekomene.

Van de overige 13 hebben tot den avondschool kunnen bevorderd worden
Wilhelm Wulffeling,
Paulus van Eijsden,
Cornelis Nicola,
Grietje Engelman,
J: W: G: Engelman,
Wilhelm Frederik de Vries,
Jacobus de Vries,
Aaltje Kloppenburg,
Hendrik Rus en
Markus Boas.-
De overige drie zijn nog te jong, en de onderwijzer Jacobson zou den genoemden Boas, welke nog geen geloofsbelijdenis heeft afgelegd, en dat ze bij de IsraŽliten eerst met 13 jaren doen, gaarne dit jaar uithouden. Ė

Bij den dag waren er nu op de hoofdschool 106 kinderen van de 123 aanwezig, waarvan 15 tot de hoogste 49 tot de middelste, en 42, meest heel jonge kinderen, tot de laagste klasse behooren, die geregeld en met orde werkzaam waren, de 17 afwezende zouden aan het aardappel rooijen zijn, dat onmiddelijk na het bremzaad plukken wederom begonnen was. Zoo misten er op de school van de Nekker om diezelfde reden, 14 van de 50. De beide onderwijzers zijn  gezond, en ook de kinderen zien er wel uit. Jacobson was naar Veenhuizen.-

Hoofdschool Frederiksoord

De school der 1e Kolonie, die ik vervolgens bezocht, heeft dezen zomer eene aanmerkelijke verbetering ondergaan, en met dankbaarheid maak ik daarvan melding. De tafels en banken, vroeger alleen geschikt voor volwassenen, zijn nu zoodanig verkleind en naauwer zamen vereenigd, dat ook de kleine kinderen kunnen zitten te schrijven, het gene ze vroeger staande moesten doen, en de vertimmering van dat werk, met het noodige verwen heeft juist plaats gehad toen de kinderen op het drukst aan het bremzaad plukken waren, zoodat het onderwijs daarbij niet geleden heeft.

Het getal dagscholieren dat volgens de lijst 73 bedraagt, was nu 42, de overige waren nu andermaal bezig met het plukken van bremzaad; doch het is ligt te denken, gelijk ook de onderwijzer veronderstelt, dat er onder dat voorwendsel tevens andere te huis blijven. Het onderwijs is hier wel geordend; alle kinderen, van den grootsten tot den kleinsten, zijn op eene nuttige wijze bezig. Ook het elementaire onderwijs, door den Ondermeester aan de kleinen gegeven, was zeer goed.

Van de 5 scholieren, die, 12 jaren oud, voor de katoenweverij waren voorgedragen, heb ik drie van de dagschool kunnen vrijstellen, als:
Johannes Althoff,
Pieter van Koevorden, en
Jan Smies;
de beide andere waren nog niet zoo ver gevorderd.

Hoofdschool en twee bijscholen Wilhelminaoord

Vervolgens de drie scholen der 2e Kolonie bezoekende, vond ik, dat deze thans beter bezocht worden, dan die der andere. Op de hoofdschool misten er van de 120 dagscholieren slechts 16, op de 1e bijschool, van de 46, 2, en op de 2e waren ze alle aanwezig, behalve die van de huisgezinnen te Groot Wateren, welke dezen zomer ook daar school gaan, maar om den verre afstand, met het regenachtige weÍr niet waren opgekomen.-

Aan de hoofdschool dezer kolonie maakten de twee hoogste afdeelingen, te zamen 41 kinderen, afteekeningen van nederlandsche provincien, thans van Zuid-Holland, welke op een bord was afgebeeld, en die al heel netjes werd nagemaakt, ten bewijze dat er van soortgelijke oefeningen het noodige werk wordt gemaakt.

De verst gevorderden, onder de Protestanten, lazen in het N. T. terwijl die der R. C. andere bezigheden hadden, en de onderwijzer verklaarde mij, dat dit Bijbellezen hetwelk alle weken eens plaats had, zonder eenige ergernis geschiedde. Ook het onderwijs der kleinen was wel, doch daaronder bevonden zich wederom vier nieuw aangekomene, van ongeveer 12 jaren oud, die hoegenaamd nog geen schoolonderwijs schenen genoten te hebben.-

De beide anderen van dien ouderdom
Jan Loumes en
Wilhelmina Spoel,
die door den onderwijzer tot het ontslag waren voorgesteld, heb ik onderzocht en bevonden, dat deze, met een goed gebruik te maken van de avondschool, het noodige wel kunnen leeren.-

De onderwijzers Bak en Albertsma, die nu eene maand lang in hunne nieuwe betrekking werkzaam zijn, hebben hunne posten met moed en ijver en onder opzien tot God, die allen arbeid zegenen moet, aanvaard, en aanvankelijk kan hun onderwijs met genoegen worden bijgewoond. Van hunnen arbeid is op den duur veel goeds te wachten. De Oost-vierde parten had eenen man tot onderwijzer noodig, en wij vinden dien geheel in Bak.- Kinderen van 12 jaren oud, hebben hier van de dagschool ontslagen kunnen worden:
in de Oostvierdeparten:
Klaas van Leeuwen, en
Herman Wiederholt,
en in Kol 7:
Gerrit de Willigen en
Sara Coenrades.-

Algemeen

Als eene algemeene verbetering, dezen zomer, op verzoek van de Permanente Commissie ingevoerd, heb ik nog het genoegen UWEdG. medetedeelen, dat alle kinderen, onder het gebed en de dankzegging, die beide door de onderwijzers zelven gedaan worden behoorlijk en in orde opstaan, welke gewoonte uitmuntend bevalt.-

Eindelijk zij het mij nog vergund, nu er wederom 18 of 19 kinderen voor de weverijen van de dagschool zijn vrijgesteld, UWEDG: om het belang der zake te verzoeken, wel te willen medewerken, dat er tot het aardappel rooijen niet veele schoolkinderen, althans geene derzulke, die nog niet lezen kunnen gebezigd worden, daar de kinderen in de tegenwoordige drukte van den fabrijkmatigen arbeid, den leertijd tot 12 jaren toe, algemeen zoo hoog noodig hebben.

De Adjunct Directeur voor het onderwijs
(Getd) J: H: Wolda
voor copie conform
De Directeur der koloniŽn
J. van Konijnenburg