Naar het overzicht
van stukken over WATEREN



23 februari 1841: 'Staat, aanwijzende de verschillende bestemmingen, welke de kweekelingen van Wateren, die vanaf 1e juny 1831 tot heden toe, bekomen hebben, voor zoo verre zulks bekend is geworden en gebleven'

Het stuk met de hierboven geciteerde titel ligt los in het kwekelingenregister 1841-1859 met invnr 1611. Een ook daar los inliggende brief maakt duidelijk dat Jan Hessels van Wolda, Instituteur sinds juli 1831, dit stuk gemaakt heeft op verzoek van Johannes van den Bosch. Die brief, gericht aan 'Zijne Excellentie den Graaf van den Bosch', is ook gedateerd 23 februari 1841 en begint als volgt:

Hoog Edel Gestr. Heer!

Ter voldoening aan Uwen Excell geŽerden van den 15 dezer maand, den 19: te Veenhuizen zijnde, ontvangen, heb ik mij gehaast, om het gevraagde stuk, zoo volledig mij mogelijk was, gereed te krijgen, en hetwelk ik de eer heb Uwe Excell. bij dezen in te zenden, hartelijk hopende, dat hetzelve aan het oogmerk zal beantwoorden.

Aanteekeningen heb ik eigenlijk van de vertrokken kweekelingen niet gehouden, maar tusschen beiden van derzelver wedervaren wel eens eene korte beschrijving gemaakt, en alle, die van 1831 af vertrokken zijn, blijven nog steeds in mijn geheugen, en vraagt deze of gene om eenigen raad, gaarne wordt hem deze gegeven.

De staat had nog met een tiental kleine jongens vermeerderd kunnen worden, die, voor onzen arbeid minder geschikt, of omdat ze over den verloftijd waren uitgebleven, of nog om andere redenen, naar Veenh. zijn te rug geplaatst; doch ik meende, dat deze daaronder niet behoorde opgenomen te worden, als van hier niet ontslagen zijnde. Mogt Uwe Excell. echter dezen staat anders verlangen ingerigt te zien, dan zal het mij aangenaam zijn, daarvan met een enkel woord onderrigt te worden; hier is er eene minute van aanwezig.  

Kritiek pareren

Uit het vervolg van de brief wordt duidelijk waarom Johannes van den Bosch om dit stuk gevraagd heeft. Er is onder parlementariŽrs groeiende kritiek op de Maatschappij van Weldadigheid en met name op de kosten van de koloniŽn die steeds door de Staat gedekt moeten worden. Vermoedelijk wil Van den Bosch bij het pareren van die kritiek gebruik maken van de resultaten van zijn paradepaardje te Wateren.
Van Wolda leeft erg mee:

Voorts heeft het mij zeer getroffen, en ik ben er ganschelijk door verontwaardigd, HoogeEdGestr. Heer !, dat de booze wereld een liefdewerk, als dat der kolonisatie in ons vaderland is, zoude tegenwerken.

Iemand, vooral zoo hij christen is en den stichter der koloniŽn van nabij kent, vraagt met verwondering, met verontwaardiging: hoe is dat mogelijk?
Welke natie, in Europa, zoude zich over zoodanige inrigting, in zijn vaderland, niet dankbaar verblijden.

Dan, men beruste in God, onze groote Meester in de Hemelen heeft gezegd: al wat gij aan den minsten mijne broederen gedaan hebt, dat hebt gij ook aan mij gedaan, - ga er in de vreugde Uws Heeren.
Deze zij Uwe Excell. tot eene genoegzame ondersteuning, bemoediging en hope !

Wij verzoeken onze eerbiedige groeten aan de geŽerde familie van den Bosch, en laat mij nog lang mogen zijn

van Uwe Exvell. den gehoorzamen dankbare dienaar
J.H. van Wolda 

Het loopt in 1842/1843 goed af voor de Maatschappij van Weldadigheid, maar of dit stuk daar een rol bij gespeeld heeft, is niet bekend.

Nog contact

In de brief zegt Van Wolda dat hij bij het maken van het stuk vooral op zijn geheugen heeft vertrouwd. Soms is de betrekking waartoe iemand is overgegaan dan ook anders dan wat ten tijde van het ontslag genoemd werd.

Maar belangrijker is dat uit de aantekeningen over het latere bestaan van kwekelingen valt af te lezen dat Van Wolda met veel van zijn voormalige leerlingen nog wel eens contact heeft gehad. Of omdat zij later het Instituut nog eens bezocht hebben, waarvan diverse voorbeelden zijn, of doordat zij brieven (of een huwelijksaankondiging) aan hun voormalige leermeester geschreven hebben.

Indeling

Onderstaande transcriptie is iets anders ingedeeld dan het origineel. Dat origineel bevat ook een kolom 'Van welke stad opgezonden' en dat is hier weggelaten omdat het er niets mee te maken heeft. Alle hier genoemde personen zijn terug te vinden op de alfabetische pagina met alle kwekelingen en daar zijn zulke gegevens te vinden.

Daarnaast had het origineel een kolom 'Aanmerkingen', maar alles wat daar stond paste of bij de situatie bij het vertrek van de kwekeling of bij zijn latere situatie en heb ik daar dus ondergebracht. Van Wolda maakt onderscheid tussen vrijwillig in militaire dienst en niet-vrijwillig ('aangeloot') en dat neem ik hier over.

Vel 1


Naam en toenaam
jaar van ontslag
Tot welke betrekking overgegaan Waartoe naderhand gekomen, voor zoo ver bekend geworden
Johannes Rijnders
1831
knecht bij eenen bleeker te Delft
in dienst bij den Heer Kluppel aldaar
George Hendrik Kligge
,,
vrijwillig in militaire dienst gegaan
sergeant
Karel Willem vd Koogh
,,
aangeloot in militaire dienst
sergeant
Frans de Korte
,,
aangeloot in militaire dienst 2e luitenant
Johan Adam Roller
,,
aangeloot in militaire dienst
Frederik Vos
,,
aangeloot in militaire dienst
Charles Munro
,,
aangeloot in militaire dienst
Abraham Mulder

te Wateren overleden

Arie Schouten
,,
aangeloot in militaire dienst nog heden
Adriaan Kasper
1832
wijkmeester te Wateren
onderdirecteur aldaar; gehuwd
Adrianus Frederik Simons
,,
aangeloot in militaire dienst schermmeester
Jan Mulder
,,
aangeloot in militaire dienst nog heden
Jan Ooijen
,,
boereknecht aan de Dedemsvaart

Pieter Wendelgeld
,,
schrijver te Assen

Jan Reeders
,,
heereknecht te Haarlem

Jan van Wijngaard
,,
te klein zijnde voor de militaire dienst, heeft hij eerst bij een kleermaker te Amsterdam gediend
groot genoeg zijnde, aangeloot in de militaire dienst bij het korps ??; naderhand gehuwd
Johan Jakob Emeis
,,
vrijwillig in militaire dienst gegaan

Christiaan Anton Schultz
,,
aangeloot in militaire dienst
timmermansknecht te Bonda in Oostvriesland
Frederik Hanneman
,,
aangeloot in militaire dienst
fourier
Janus Meijer Drees
,,
ondermeester te Frederiksoord
thans onderwijzer te Veenhuizen; gehuwd
Jan Schouten
,,
dienstbaar te Koog

Jakob IJzak Sasburg
,,
ondermeester te Veenhuizen
onderwijzer te Terschelling; gehuwd

Vel 2


Naam en toenaam
jaar van ontslag
Tot welke betrekking overgegaan Waartoe naderhand gekomen, voor zoo ver bekend geworden
Ate Sakes Weima
1832
aangeloot in militaire dienst
nog heden
Jan Busch
,,
heeft eene goede dienst in Amsterdam

N. Hofman
1833
boekhouder te Wateren
boekhouder te Ommerschans; gehuwd
Jan Haijkens
,,
boereknecht bij Groningen
naderhand vrijwillig in dienst gegaan
Nicolaas van Heusden
,,
schrijver te Wateren
geemployeerd aan het bureau van de P.C. te 's Hage; gehuwd
Christiaan Perevanger
,,
schrijver te Wateren geemployeerd aan het bureau van de P.C. te 's Hage
Korn. Joh. Machielsen
,,
boereknecht te Oostwold
later vertrokken naar Bergen op Zoom; gehuwd
Thomas de Jong
,,
weversknecht te Leyden
wever aldaar; gehuwd
Eise Haman
,,
aangeloot in milit dienst
sergeant
Jacobus Emanuel
,,
aangeloot in milit dienst vertrokken naar de Oost
Klaas Klooker
,,
aangeloot in milit dienst schrijver te Leeuwarden; later gehuwd
Johanna Marg Brunebag
,,
dienstbaar bij de burgerij te Steenwijk
dienstbaar bij de burgerij te Amsterdam
Pieter Jager
,,
ondermeester te Veenhuizen
aangeloot in militaire dienst; nu sergeant
Abraham Koeman
,,
boereknecht te Cats
onbekend
Daniel Was
,,
ondermeester te Frederiksoord
onderwijzer te Veenhuizen; gehuwd
Daniel Frederik Arpeau
1834
aangeloot in militaire dienst
korporaal; in die betrekking overgegaan tot de mariniers te Rotterdam
Johan Philip Schneider
,,
vrijwillig in militaire dienst

Jacobus Burg
,,
aangeloot in militaire dienst werkman bij Leeuwarden; naderhand gehuwd
Jan Pieter van Ingen
,,
aangeloot in militaire dienst tuinmansknecht te 's Hage
Hendrik Emeis
,,
in dienst bij de burgerij
daar ging het hem later nog zeer goed
Willem Drebbe
,,
tuinmansknecht bij den Haag

Vel 3


Naam en toenaam
jaar van ontslag
Tot welke betrekking overgegaan Waartoe naderhand gekomen, voor zoo ver bekend geworden
Willem Fredrik van Vliet
1834
aangeloot in militaire dienst
nu knecht bij de generaal de Quadt te Utrecht
Dirk Vermande Willemse
,,
vrijwillig in militaire dienst gegaan
Harmen Aukesma
,,
aangeloot in militaire dienst korporaal
Jacobus van Diement
,,
aangeloot in militaire dienst
Willem Labree
,,
ondermeester te Veenh later aangeloot milit dienst
Jan van der Plaats
,,
aangeloot in militaire dienst

Willem Rozeboom
1835
in dienst bij eenen grioenboer buiten A'dam

Adriaan Huize
,,
dienstknecht in een logement te Middelburg
later vrijwillig in militaire dienst; gehuwd
Andries Vrieze
,,
bakkersknecht te Groningen
later in militaire dienst; gehuwd
Johan Pieter Roelofswaard
,,
marinier
gehuwd
Jakob de Reus
,,
timmermansknecht te Diever
nog heden
Hendrik Sluiter
,,
aangeloot in militaire dienst
vertrokken naar de Oost
A. Schruijer
,,
tuinmansknecht bij Vlaardingen
later dienst genomen ter zee
Gijsbertus van der Meulen
,,
bakkerknecht te Zaandam

Frederik Jans Visker
,,
aangeloot in militaire dienst
vertrokken naar de Oost en aldaar overleden
Hendrik Gaarling
,,
aangeloot in militaire dienst korporaal
Maarten Vermaas
,,
door de familie terug gevraagd

Lammert Brems Fram
,,
aangeloot in militaire dienst
Andries Hombroek
,,
dienstbaar bij de burgerij te Dordrecht
later in militaire dienst; korporaal
Pieter Wuister
,,
aangeloot in militaire dienst

Vel 4


Naam en toenaam
jaar van ontslag
Tot welke betrekking overgegaan Waartoe naderhand gekomen, voor zoo ver bekend geworden
Felix Symon Antonie Swart
1835
koopmansbediende te Ruinen
zelf koopman geworden
Casper Einikel
,,
dienstbaar bij eene papierfabryk te Amsterdam

Gerrit Reeman
,,
ondermeester te Veenh.
later aangeloot in milit dienst; korporaal
Christiaan Struwe
,,
ziek zijnde, is dezelve naar het hospitaal te Veenh. verplaatst
aldaar overleden; in de volle hoop des beteren levens
Jan Willem Albertus Luca
1836
aangeloot in militaire dienst; cavallerie
brigadier-schrijver
Lukas Steunenburg
,,
dienstbaar bij een azijnfabryk te Middelburg

Johannes Hendr. v d Linde
,,
aangeloot in militaire dienst
korporaal
Jacobus Duizend
,,
dienstbaar bij Amsterdam
knecht in eene gaarkeuken te Haarlem
Leijne Jobse
,,
aangeloot in militaire dienst
korporaal
Antonie Dirk van Asselt
,,
aangeloot in militaire dienst korporaal
Anthonie Joh. Wedel
,,
kleermakersgezel te Amsterdam
Jan Hornekker
,,
aangeloot; was te klein; zoude eene dienst zoeken te Amsterdam
lang genoeg zijnde in militaire dienst gegaan; korporaal
Jacobus Soesbeek
,,
boereknecht te Oostwold
nog heden
Adrianus Veltman
,,
boereknecht

Johan Jacob Schneider
,,
heeft eene goede dienst
bij voortduring
Simon Mooij
,,
bakkersknecht te Leeuwarden
nu in Amsterdam
Balster de Roode
,,
aangeloot in militaire dienst

Thomas Ewold
,,
schrijver te Veenhuizen
dienstknecht bij den burgemeester te Assen
Jacobus van Engelen
,,
schrijver te Veenhuizen schrijver te Nijverdal
Adriaan Hendrikse
,,
na 5 jaar militaire dienst door de P.C. weer aangenomen
onderdirecteur te Wateren; gehuwd

Vel 5


Naam en toenaam
jaar van ontslag
Tot welke betrekking overgegaan Waartoe naderhand gekomen, voor zoo ver bekend geworden
Willem Helm
1836
katoenwever te Frederiksoord
opziener der fabrijk
Pieter Duurman
,,
adsistent-boekhouder te Frederiksoord
later vrijwillig in zeedienst gegaan
Johannes Thim. Smit
1837
boereknecht bij Groningen
later vertrokken naar Vianen; gehuwd
Frederik Temmes
,,
boereknecht bij Groningen is daar nog
Eliza Jan Trap
,,
aangeloot in militaire dienst
korporaal
Fred. Hendr. Bentkemper
,,
aangeloot in militaire dienst korporaal; overleden
Jacobus Vermaas
,,
boereknecht bij Groningen nog heden
Jan Jans de Ruiter
,,
aangeloot in militaire dienst met onbepaald verlof terug gekomen en hier weder aangenomen, om boerenambtenaar te worden
Jan Veder
,,
aangeloot in militaire dienst korporaal
Willem Maas
,,
aangeloot in militaire dienst
Abraham Visser
,,
aangeloot in militaire dienst in het hospitaal overleden
Jan Ennes Nienoort
,,
boereknecht te Kantens
nog heden
Jacobus Prins
,,
aangeloot in militaire dienst vertrokken naar de Oost
Coenraad Jager
,,
vrijwillig in militaire dienst
fourier
Abraham Daniel Donker
,,
door H.H. Regenten terug gevraagd als kind
onbekend
Maarten Bos
,,
hier overleden

F. van der Meulen
,,
aangeloot in militaire dienst korporaal
Jan Albertus Kok
,,
tuinmansknecht te Hillegom

Noach Scheffener
,,
aangeloot in militaire dienst terug gekomen en opnieuw aangenomen; nu knecht bij den Directeur der kolonien
Jan Menzes de Wit
,,
knecht bij den Directeur der kolonien vrijwillig in militaire dienst gegaan
Andries Pieter Jan Everhard Walter
,,
aangeloot en in zeedienst gegaan
schrijver geworden op het schip
Benjamin Kips
1838
is met ontslag gegaan om eene dienst te hebben
onbekend, doch was een brave jongeling
Louis Nicolaas van Herfden
,,
vrijwillig in militaire dienst gegaan; marinier

Vel 6


Naam en toenaam
jaar van ontslag
Tot welke betrekking overgegaan Waartoe naderhand gekomen, voor zoo ver bekend geworden
Hendrik Mentink
1838
door de familie terug gevraagd
aangeloot voor de militaire dienst
Willem Putman
,,
boereknecht te Darthuizen
nog heden; voor dezen is een remplaÁant gesteld
Willem de Ruiter
,,
boereknecht te Darthuizen nog heden
Jan Mulder
,,
aangeloot in militaire dienst
nog heden
Antonie Meijer
,,
aan zijne ouders die boeren zijn te Groenloo terug gegeven
onbekend, doch naar zijne geschiktheid zal het hem goed gegaan zijn
Jan Gerardus Engelbert
,,
boereknecht bij Groningen

Jan Daniel Okse Roodarmer
,,
aangeloot in militaire dienst
nog heden
Aldert Pieters Hoekinga
,,
boereknecht te Kantens
nog heden
Nicolaas Dirk Buis
,,
borstelmaker te 's Gravenhage
is daar nog; gehuwd
Bastiaan Bijkerk
,,
in dienst bij den burgerstand te Rotterdam
nog heden
Casper Kramer
,,
aangeloot in militaire dienst
nog heden
Frans Herm. Andree ,,
boereknecht te Ommerschans
later vrijwillig in militaire dienst
Lodevicus Pilippos Craus
,,
boereknecht bij Alkmaar

Willem Schruijer
1839
tuinmansknecht bij Vlaardingen
nog heden
Martinus Vink
,,
aangeloot in militaire dienst
met onbepaald verlof terug gekomen om ambtenaar te worden in de koloniŽn
Johan Wilhelm Hameijer
,,
aangeloot in militaire dienst
is afgekeurd en hier voor achttien maanden weder aangenomen
Tijs Kettenis
,,
in dienst bij de burgerij te Rotterdam
nog heden
Pieter Stuurman
,,
winkelknecht te Ommerschans
later door zijn eigen vader getrokken naar Haarlem, waar hij op een fabriek werkzaam is
Jan Kiel
,,
dienstbaar te Amsterdam
zeer welvarend
Willem Harings Westra
,,
boereknecht bij Sneek
later aangeloot in militaire dienst
Jan Kloosterman
,,
boereknecht bij Diever
nog heden
Jezias Huning
,,
boereknecht bij Ommerschans
later aangeloot in militaire dienst

Vel 7


Naam en toenaam
jaar van ontslag
Tot welke betrekking overgegaan Waartoe naderhand gekomen, voor zoo ver bekend geworden
Pieter van der Meulen
1839
aangeloot in militaire dienst
met onbepaald verlof en nu bij zijne vader te Woudsend scheepstimmermansknecht
Frederik Willem Dirker
,,
ondermeester te Veenh.
nu eerste ondermeester aldaar
Jan van den Heuvel
,,
adsistent boekhouder te Frederiksoord
staat bevorderd te worden
`Johannes Jobse
,,
boereknecht te Wateren
later vertrokken naar Middelburg; lijdt van af zijn geboorte aan vallende ziekte
Hendrik Maij
,,
ondermeester te Frederiksoord
nog heden
Jan Smit
,,
boereknecht te Ommerschans
nog heden
Abraham Waasdijk
,,
vrijwillig in zeedienst gegaan
nog heden
Jacob Dirk Tjaks
1840
schippersknecht bij zijne oom te Groningen
nog heden
Jan Willem Engelsma
,,
aangeloot in militaire dienst

Sibbel Bakker
,,
schippersknecht te Harlingen

Willem Boebes
,,
aangeloot in militaire dienst
met onbepaald verlof; nu boereknecht bij Alkmaar
Jan Sprock
,,
timmermansknecht te Elsloo
nog heden
Jan Corn. Schenbert
,,
dienstbaar bij den Heer Zoon te Amsterdam
nog heden
Jan Maat
,,
dienstbaar bij eenen melkboer buiten Amsterdam

Maria Bommelijn
,,
dienstbaar bij den burgerstand te 's Gravenhage

Antonie Edel
,,
kleermaker te Diever
nog heden
Jan Jacobus Retel
,,
kweekeling op de kweekschool voor schoolonderwijzers te Haarlem
nog heden

Recapitulatie

Deze Staat bevat een getal van 145 ontslagen jongelieden.

Daarvan zijn in 's Lands Dienst ingelijfd

59
en van die 59 waren voor eenigen tijd:


Luitenants
1

Sergeanten
4

Fouriers
2

Korporaals
14

Schermmeesters
1

Overleden
3__


59

In de kolonie geemployeerd geworden

18
Dienstbaar op het platte land

36
Dienstbaar in de stad

25
Dienstbaar bij de binnenlandsche scheepvaart

2
Overleden te Wateren

2
Overleden te Veenhuizen in het hospitaal

1
Onbekend wat er van geworden is

2  


145

Wateren, den 23 february 1841
De Instituteur aan het opvoedingsgesticht voor den landbouw der Maatschappij van Weldadigheid,
J.H. van Wolda